تاریخ شفاهی می‌تواند نقش واقعی اماکن متبرکه در جامعه را آشکار کند

به گزارش آستان‌نیوز، حجت‌الاسلام والمسلمین سعید فخرزاده در هفتمین پیش‌نشست همایش علمی «تاریخ شفاهی دین و فرهنگ»، با موضوع «تاریخ شفاهی و مستندسازی تاریخ اماکن متبرکه» با مرور تجربه‌های خود در حوزه تاریخ شفاهی، اظهار کرد: آشنایی من با این حوزه به سال‌های ابتدایی دفاع مقدس بازمی‌گردد؛ دورانی که بسیاری از حوادث، فداکاری‌ها و تجربه‌های ارزشمند رزمندگان در معرض فراموشی قرار داشت و ضرورت ثبت و حفظ این روایت‌ها بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شد.

وی افزود: در آن سال‌ها، تلاش‌هایی برای ثبت خاطرات رزمندگان انجام شد و حتی دفترچه‌هایی برای نگارش خاطرات در میان نیرو‌ها توزیع شد، اما تجربه نشان داد که ثبت تاریخ صرفاً با تکیه بر خاطره‌نویسی امکان‌پذیر نیست و باید شیوه‌هایی دقیق‌تر برای ثبت روایت‌ها، شناسایی راویان و امکان راستی‌آزمایی اطلاعات در نظر گرفته شود.

مدیر دفتر تدوین دستاورد‌های انقلاب اسلامی حوزه هنری با بیان اینکه تاریخ شفاهی به تدریج از یک فعالیت صرفاً تبلیغی و ترویجی به یک روش علمی تبدیل شد، تصریح کرد: زمانی ارزش تاریخ شفاهی آشکار می‌شود که بتوان روایت‌ها را در کنار یک‌دیگر قرار داد، اعتبار آنها را سنجید و از دل این روایت‌ها به فهمی عمیق‌تر از واقعیت‌های اجتماعی و تاریخی رسید.

وی خاطرنشان کرد: تاریخ و تاریخ‌نگاری مواد اولیه بسیاری از علوم انسانی را فراهم می‌کنند و بدون شناخت دقیق گذشته، امکان برنامه‌ریزی برای آینده وجود ندارد. هر جامعه‌ای برای شناخت فرهنگ، هویت و ظرفیت‌های خود نیازمند داده‌های معتبر تاریخی است و تاریخ شفاهی یکی از مهم‌ترین منابع تولید این داده‌ها به شمار می‌رود.

فخرزاده با اشاره به تجربه شکل‌گیری فرهنگ ایثار و همدلی در دوران دفاع مقدس گفت: یکی از پرسش‌های مهم برای پژوهشگران این است که چگونه در برخی موقعیت‌ها فرهنگ‌های خاص اجتماعی شکل می‌گیرد. تاریخ شفاهی می‌تواند به ما کمک کند تا این فرآیند‌ها را بهتر بشناسیم و عوامل شکل‌گیری آنها را مورد تحلیل قرار دهیم.

وی مستندسازی تاریخ اماکن مذهبی را از مهم‌ترین عرصه‌های مغفول تاریخ شفاهی دانست و اظهار کرد: تاکنون بیشتر پژوهش‌ها درباره مساجد، امام‌زادگان و بقاع متبرکه بر معماری، اسناد وقفی و تاریخ بنا‌ها متمرکز بوده است؛ در حالی که نقش اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی این مراکز کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

مدیر دفتر تدوین دستاورد‌های انقلاب اسلامی حوزه هنری ادامه داد: باید بررسی شود که اماکن مذهبی چه نقشی در تقویت باور‌های دینی، افزایش همبستگی اجتماعی، حل مسائل محلی، فعالیت‌های فرهنگی، آموزش عمومی و حتی رونق اقتصادی مناطق پیرامونی خود داشته‌اند. این موضوعات در بسیاری از موارد در اسناد رسمی منعکس نشده و تنها از طریق تاریخ شفاهی قابل بازسازی است.

وی با اشاره به گستردگی شبکه اماکن مذهبی در کشور گفت: ده‌ها هزار مسجد، بقعه متبرکه و مرکز مذهبی در سراسر کشور فعالیت دارند و میلیون‌ها نفر با این مراکز در ارتباط هستند. شناخت کارکرد‌های واقعی این ظرفیت عظیم اجتماعی نیازمند پژوهش‌های عمیق و مستند در حوزه تاریخ شفاهی است.

فخرزاده افزود: بسیاری از فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی موفق در کشور از دل مساجد و اماکن مذهبی شکل گرفته‌اند؛ از فعالیت‌های آموزشی و تربیتی گرفته تا خدمات اجتماعی، کمک‌رسانی در بحران‌ها و تقویت سرمایه اجتماعی محله‌ها. ثبت این تجربه‌ها می‌تواند الگو‌های ارزشمندی را در اختیار مدیران و برنامه‌ریزان قرار دهد.

وی با تأکید بر ضرورت اجرای طرح‌های مسئله‌محور در حوزه تاریخ شفاهی تصریح کرد: امروز بیش از هر زمان دیگری به پژوهش‌هایی نیاز داریم که علاوه بر حفظ حافظه تاریخی، بتوانند در حل مسائل جامعه و تصمیم‌سازی‌های فرهنگی و اجتماعی نیز نقش‌آفرین باشند.

مدیر دفتر تدوین دستاورد‌های انقلاب اسلامی حوزه هنری در پایان گفت: تاریخ شفاهی زمانی به رسالت واقعی خود نزدیک می‌شود که از سطح ثبت خاطرات فردی فراتر رود و به ابزاری برای شناخت جامعه، انتقال تجربه و بهره‌گیری از ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی کشور تبدیل شود.