کارآمدسازی پژوهش‌های علوم قرآنی؛ از فضای کتابخانه‌ای تا پاسخ به مسائل واقعی جامعه

مشروح گفت‌و‌گو را در ادامه می‌خوانید:

جناب دکتر، در حال حاضر، پژوهش‌های علوم قرآنی تا چه اندازه واقعاً مسئله‌محور و ناظر به نیاز‌های جامعه امروز طراحی و اجرا می‌شوند؟

متاسفانه بیشتر این پژوهش‌ها هنوز در فضای کتابخانه‌ای و تاریخی حرکت می‌کنند و کمتر به سراغ درد‌های واقعی جامعه مثل شکاف نسل‌ها، بحران هویت یا معضلات اخلاقی روز می‌روند. فقط تعداد محدودی از آنها وارد این حوزه‌های چالشی شده‌اند.

یعنی هنوز فاصله جدی بین پژوهش‌های قرآنی و مسائل واقعی جامعه وجود دارد؟

بله، دقیقاً همین‌طور است. تا زمانی که قرآن صرفاً به عنوان یک متن تاریخی دیده شود، طبیعی است که خروجی پژوهش‌ها هم در همان سطح باقی بماند. اگر قرآن را وارد متن زندگی کنیم، این فاصله کم می‌شود؛ البته با رعایت دقت علمی.

به نظر شما مهم‌ترین موانعی که اجازه نمی‌دهند این پژوهش‌ها به راهکار‌های عملی و اثرگذار تبدیل شوند چیست؟

سه مانع اصلی وجود دارد: نگاه صرفاً تاریخی و توصیفی، ضعف در استفاده از روش‌های بین‌رشته‌ای برای مسئله‌یابی، و در نهایت نبود مطالبه جدی از نتایج پژوهش‌ها در نهاد‌های تصمیم‌ساز.

پس می‌شود گفت مشکل فقط علمی نیست و ساختار هم نقش مهمی دارد. درست است؟

دقیقاً. حتی اگر پژوهش خوبی هم تولید شود، وقتی به نظام تصمیم‌گیری وصل نباشد، اثرگذاری‌اش بسیار محدود می‌شود.

به نظر شما علوم قرآنی چگونه می‌تواند به شکل واقعی‌تر با مسائل نوپدید مثل خانواده، رسانه، سبک زندگی و هویت اجتماعی ارتباط بگیرد؟

راهش این است که از تفسیر صرف متن عبور کنیم و بر اساس اهداف کلی قرآن به سراغ مسائل روز برویم. در این صورت می‌توان از دل قرآن مبانی کاربردی برای موضوعاتی مثل سواد رسانه‌ای، سبک زندگی دیجیتال و عدالت اجتماعی استخراج کرد.

یعنی نوعی کاربردی‌سازی مفاهیم قرآنی در مسائل امروز؟

دقیقاً. نه تغییر در متن، بلکه فهم فعال و مسئله‌محور از پیام قرآن در شرایط امروز.

ارزیابی شما از نقش پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشگاهی در این حوزه چیست؟ چقدر توانسته‌اند مسئله‌محور و اثرگذار باشند؟

واقعیت این است که سهم آنها بسیار محدود بوده. اغلب پایان‌نامه‌ها به بازخوانی دیدگاه مفسران گذشته محدود شده‌اند و کمتر به سمت تولید نظریه یا حل مسائل اجتماعی حرکت کرده‌اند.

یعنی هنوز فاصله جدی بین دانشگاه و مسئله‌های واقعی جامعه در این خصوص وجود دارد؟

بله، همین‌طور است. تا وقتی مسئله واقعی وارد طراحی پژوهش نشود، خروجی هم بیشتر توصیفی خواهد بود تا کاربردی.

در نهایت، نظرتان را در این باره برایمان بگویید که برای آینده پژوهش‌های علوم قرآنی چه حوزه‌ها و روش‌هایی باید در اولویت قرار بگیرند؟

موضوعاتی مثل اخلاق در فضای مجازی، پزشکی، سیاست‌گذاری خانواده و عدالت اجتماعی باید در اولویت قرار گیرند. همچنین استفاده از روش‌هایی مثل فراتحلیل و نظریه‌پردازی بر اساس داده‌های روز می‌تواند این حوزه را کارآمدتر کند.