فرهنگ رضوی ظرفیتی مؤثر برای دیپلماسی فرهنگی و قدرت نرم است

حسن مسعودی در گفت‌وگو با خبرنگار آستان‌نیوز با اشاره به حضور سالانه میلیون‌ها زائر از کشورهای مختلف در مشهد، اظهار کرد: زائران پس از بازگشت به کشور خود، تصویری از ایران و اسلام با خود می‌برند که هیچ رسانه یا بنگاه تبلیغاتی قادر به ساخت آن نیست و این همان کارکرد قدرت نرم است؛ یعنی دستیابی به هدف از مسیر جذابیت و اقناع، نه زور و فشار.

وی با بیان اینکه قدرت نرم با تبلیغات شعاری و بخشنامه‌ای تفاوت دارد، افزود: فرهنگ رضوی به دلیل غنای معنوی و اخلاقی خود، نیازی به فریاد و تحمیل ندارد و تأثیرگذاری آن زمانی بیشتر می‌شود که اجازه داده شود خود این فرهنگ سخن بگوید.

این استاد دانشگاه، «دیپلماسی زیارت» را یکی از مهم‌ترین مسیرهای معرفی فرهنگ رضوی دانست و تصریح کرد: زیارت، رفتاری مردمی و عاطفی است که زائر در آن، پیام صلح و معنویت را بدون واسطه دریافت می‌کند و به نوعی به سفیر فرهنگی تبدیل می‌شود.

مسعودی همچنین بر نقش هنر رضوی در معرفی اسلام تأکید کرد و گفت: هنر، زبان مشترک بشر است و گنجینه هشتصد ساله هنر در حرم رضوی، اگر در قالب نمایشگاه‌های بین‌المللی و محتوای باکیفیت عرضه شود، می‌تواند چهره‌ای حکیمانه و زیبا از اسلام به جهان ارائه دهد.

این پژوهشگر حوزه ارتباطات در بخش دیگری از سخنان خود، تفاوت دیپلماسی فرهنگی دولت‌ها با دیپلماسی فرهنگی نهادهای مذهبی ـ مردمی را مورد توجه قرار داد و گفت: دیپلماسی دولتی به دلیل همراهی با ملاحظات امنیتی، رقابت‌های ژئوپلیتیک و پروتکل‌های رسمی، معمولاً از سوی افکار عمومی با نگاه مشکوک مواجه می‌شود اما نهادهای مذهبی مردمی به دلیل استقلال ساختاری و پیوند ایمانی، از مشروعیت اجتماعی بیشتری برخوردارند.

مسعودی افزود: نهادهای مذهبی می‌توانند در قالب «دیپلماسی مسیر دوم» حتی در زمان تنش روابط رسمی دولت‌ها، کانال‌های ارتباطی را زنده نگه دارند و به کاهش تنش کمک کنند.

وی با اشاره به هدف متفاوت این نوع دیپلماسی تصریح کرد: دیپلماسی فرهنگی نهادهای مذهبی بر «شناخت متقابل» و مفهوم قرآنی «لتعارفوا» استوار است، نه سلطه و نفوذ سیاسی؛ از همین رو، مخاطب خارجی آن را به عنوان دغدغه‌ای انسانی و فرهنگی می‌پذیرد.

استاد دانشگاه علوم اسلامی رضوی در ادامه، شبکه خادمیاران رضوی را یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های ساختاری این فرهنگ دانست و گفت: گسترش خدمت رضوی از محدوده حرم به سراسر ایران و حتی فراتر از مرزها، موجب شده است صدها هزار نخبه و متخصص در قالب کانون‌های تخصصی به نام امام رضا(ع) به محرومان خدمت کنند و این امر، نوعی دیپلماسی خاموش اما عمیق را رقم زده است.

وی زیرساخت علمی و آکادمیک آستان قدس رضوی را نیز از دیگر ظرفیت‌های اثرگذار برشمرد و افزود: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع) و بنیاد پژوهش‌های اسلامی، بخشی از اکوسیستم علمی این مجموعه هستند که با ترجمه آثار متعدد به زبان‌های زنده دنیا و برقراری ارتباط با مراکز علمی بین‌المللی، زمینه گفت‌وگوی علمی را فراهم کرده‌اند.

مسعودی همچنین ابتکارهایی مانند اتحادیه اعتاب مقدسه جهان اسلام را نمونه‌ای از شبکه‌سازی موفق میان حرم‌های اهل بیت(ع) در ایران، عراق و سوریه دانست و گفت: این همگرایی، دیپلماسی زیارت را به نیرویی سازمان‌یافته تبدیل کرده که بدون دخالت مستقیم دستگاه‌های امنیتی و صرفاً بر مدار اشتراکات اعتقادی عمل می‌کند.

وی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به گسترش جنگ‌های فرهنگی در جهان امروز، اظهار کرد: در شرایطی که گفتمان‌های سکولار رادیکال و فردگرایی افراطی، نهادهای بنیادینی همچون خانواده، مذهب و اخلاق فطری را هدف قرار داده‌اند، نهادهای سنتی و معتبر دینی نقش لنگرگاه ثبات را در جامعه جهانی ایفا می‌کنند.

این پژوهشگر حوزه ارتباطات گفت: گفت‌وگوی ادیان، مقابله با افراط‌گرایی و تقویت جامعه مدنی از مهم‌ترین کارکردهای نهادهای مذهبی معتبر در جهان امروز است و نهادهایی مانند آستان قدس رضوی می‌توانند در این زمینه نقشی مؤثر و فراملی داشته باشند.