باقرالعلوم (ع)؛ گشاینده دانش، معمار سعادت

در دنیای پرشتاب امروز که پیچیدگی‌های زندگی، چالش‌های اخلاقی و فکری متعددی را پیش روی انسان قرار داده، رجوع به مبانی اصیل دینی و الگوگیری از پیشوایانی چون امام باقر(ع)، راهگشای بسیاری از سردرگمی‌هاست. ایشان نه تنها بنیان‌گذار نهضتی عظیم در ترویج معارف اهل‌بیت(ع) بودند، بلکه با سیره عملی و آموزه‌های عمیق خود، نقشه‌ای راهبردی برای زیستی آرام و معنادار در دل تلاطم‌های روزگار ترسیم کردند. برای واکاوی عمیق‌تر این میراث گران‌بها و درک کاربرد آن در زندگی امروز، گفت‌وگویی با حجت الاسلام سیدحسین مؤمنی، کارشناس دینی و مدرس حوزه علمیه قم انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید.

نهضت فرهنگی؛ از جرقه تا تثبیت

حجت‌الاسلام مؤمنی در ابتدا با اشاره به اوضاع جهان اسلام پس از رحلت نبی مکرم اسلام(ص) توضیح می‌دهد: پس از رحلت پیامبر(ص)؛ جامعه اسلامی به تدریج دچار نوعی رویگردانی از اهل‌بیت(ع) شد. این وضعیت، که از آن به ادبار تعبیر می‌شود، در زمان سیدالشهدا(ع) به اوج خود رسید و نشانه‌های فرهنگ جاهلی دوباره در جامعه سربرآورد. به همین دلیل نیاز به یک شوک حیاتی بود تا مسیر انحرافی جامعه اصلاح شود. امام حسین(ع) با فدا کردن جان خود در کربلا، این شوک عظیم را وارد ساختند تا مردم را از جهالت و حیرت ضلالت رهایی بخشند. چنانکه در زیارت اربعین می‌خوانیم: «وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَ حَیْرَةِ الضَّلَالَةِ». اما این حرکت خون و شمشیر، هرچند بیدارکننده بود، نیاز به یک انقلاب فرهنگی ریشه‌ای و مستمر داشت تا مسیر جامعه را به سوی نور هدایت بازگرداند و پایه‌های اندیشه اسلامی را محکم سازد.

ایشان ادامه می‌دهد: جرقه حرکت انقلاب فرهنگی ائمه(ع) را امام سجاد(ع) با تربیت شاگردان محدود چند ده‌نفری زدند و بذر معرفت را در دل جامعه‌ای که از اهل‌بیت(ع) رویگردان شده بود، کاشتند. اما تأسیس و پایه‌گذاری حقیقی این انقلاب با امام باقر(ع) بود که با تربیت صدها شاگرد در علوم مختلف، به این نهضت عمق و وسعت بخشیدند و مکتب تشیع را بنیان نهادند. تثبیت و توسعه این جریان نیز توسط امام صادق(ع) و با پرورش هزاران شاگرد صورت گرفت که نتیجه آن، گسترش بی‌سابقه معارف اسلامی و تربیت نسلی از عالمان و فقها بود.

امام باقر(ع) در این میان، نقش محوری در بنیان‌گذاری داشتند و به حق، مؤسس و پرچمدار این حرکت عظیم فرهنگی شناخته می‌شوند. جابر بن عبدالله انصاری، صحابی پیامبر(ص)، ایشان را در کودکی دید و از روی شباهت چهره و نام، به یاد پیشگویی پیامبر(ص) افتاد که فرموده بودند «تو کسی از نسل مرا خواهی دید که نامش نام من و شمایلش شمایل من است و او شکافنده علم خواهد بود.» از همین رو، ایشان به باقر یا باقرالعلوم ملقب شدند که نشان از جایگاه علمی بی‌نظیرشان در تاریخ اسلام دارد.

زیست مؤمنانه؛ الگوبرداری از سیره امام باقر(ع)

این کارشناس دینی با اشاره به سبک زندگی موفق و رسیدن به سعادت حقیقی تشریح می‌کند: در این مسیر نیازمند قانون مناسب و الگوی مناسب هستیم. در این مسیر پرفراز و نشیب، بیانات نورانی معصومین(ع) و سیره عملی ایشان، تنها راهگشای حقیقی و مطمئن است. هر دستورالعملی خارج از این مسیر، نه تنها مؤثر نیست، بلکه ممکن است مضر نیز باشد و انسان را از هدف اصلی دور سازد. ما باید ابتدا از قرآن کریم بهره بگیریم که کلام خداوند و سرچشمه هدایت است، سپس روایات معصومین(ع) را در ذیل آن مورد توجه قرار دهیم که تبیین‌کننده آیات الهی هستند، و در نهایت، سیره عملی ایشان را چراغ راه زندگی خود قرار دهیم تا به حیات طیبه نائل شویم. این رویکرد مستند و مجرب، سعادت دنیا و آخرت ما را رقم خواهد زد و تضمین‌کننده رشد و تعالی فردی و اجتماعی است، زیرا بر مبنای علم و حکمت الهی استوار است.

حجت‌الاسلام مؤمنی در پایان با اشاره به فرمایشات رهبر شهید، امام باقر(ع) را الگویی جامع در عرصه تلاش و مبارزه معرفی کرده و می‌گوید: رهبر شهید آیت الله العظمی خامنه‌ای فرموده بودند «این بزرگوار که حدود هجده سال دوران امامتشان طول کشید، الگوی کامل تلاش، مبارزه و مجاهدت خستگی ناپذیر و پر از مشکلات برای اشاعه دین و کلمه حق و راه انداختن جریان فکری درست در دنیای آن روز بودند. هدفی که امروز ملت ایران برای آن تلاش می‌کند -یعنی زنده کردن سخن حق در دنیای مادی و منحط و گمراه کننده و غرق در فساد- کاری است که امام باقر (ع) یک تنه به کمک معدودی از اصحاب خود، در دنیای بزرگ آن روز اسلام انجام می داد».

به گفته حجت الاسلام مؤمنی، آن حضرت در دوران حیات خود، هم‌عصر با پنج خلیفه از بنی‌امیه بودند که اغلب آنان به نوعی ظلم و ستم روا می‌داشتند و جامعه درگیر انحرافات عمیقی در عقاید و اخلاق بود.

فضای سیاسی به شدت متشنج و فرهنگی رو به انحطاط بود. این فضای پرچالش، نیاز به تلاشی جهادگرانه و فرهنگی داشت تا اسلام اصیل را از تحریفات نجات دهد. امام باقر(ع) با تلاشی عظیم، در سه محور اساسی اشاعه دین و تبیین معارف ناب اسلامی، ترویج کلمه حق و مبارزه با باطل، و راه‌اندازی جریان فکری درست برای مقابله با انحرافات عقیدتی،به مبارزه پرداختند.

او ادامه می‌دهد: این تلاش‌ها مستند به روایات و سیره سیاسی حضرت است و نشان می‌دهد ایشان چگونه با بصیرت و شجاعت، در برابر جریان‌های باطل ایستادند.

با کوشش‌های فرهنگی و معنوی ایشان، که در برخی مقاطع با همراهی خلفای عادل‌تر نیز همراه شد، بیت‌المال به مسیر حقیقی خود بازگشت و فدک نیز به فرزندان حضرت زهرا(س) برگردانده شد، هرچند این بازگشت‌ها مقطعی و کوتاه مدت بود. این دستاوردها هرچند موقت، نشان از تأثیر عمیق حرکت فرهنگی امام(ع) بر جامعه زمان خود دارد. امام باقر(ع) با بنیان‌گذاری انقلاب فرهنگی ائمه(ع) و شکافتن علوم الهی، راهنمایی جامع برای زیست مؤمنانه در تمامی اعصار ارائه دادند.

رجوع به سیره و وصایای ایشان، همچنان چراغ راهی مستند و مطمئن برای عبور از پیچیدگی‌ها و چالش‌های فکری و اخلاقی امروز ماست.