امام شهید (رضوان الله تعالی علیه) در نقطه آغاز قوس صعودی تاریخ اسلام قرار داشت

به گزارش آستان‌نیوز، نشست «قوس نزولی و صعودی تاریخ و جایگاه امام شهید(رضوان الله تعالی علیه) در ظهور صغری» از سلسله‌نشست‌های «در محضر حکیم شهید»، یکشنبه ۲۸ تیرماه با حضور دکتر محمدحسن زورق، استاد دانشگاه و پژوهشگر همکار بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، در تالار شیخ طبرسی این بنیاد برگزار شد.

دبیری این نشست را دکتر مرتضی انفرادی، عضو هیئت علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، بر عهده داشت.

دکتر احد فرامرز قراملکی، رئیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، در آغاز این نشست با اشاره به انتشار مجموعه آثار ۱۴ جلدی دکتر زورق، خاطره‌ای از آیت الله مروی، تولیت آستان قدس رضوی، درباره دیدار مرحوم محمدرضا حکیمی با حضرت آیت‌الله العظمی امام خامنه‌ای (قدس الله نفسه الزکیه)،نقل کرد.

وی گفت: در این دیدار، مرحوم حکیمی با تمجید از آثار دکتر زورق بیان کرده بود که تاکنون برای کتاب کسی مقدمه ننوشته، اما برای یکی از آثار دکتر زورق مقدمه نوشته است.

بعثت نبوی، آغاز یک انقلاب جهانی بود

دکتر محمدحسن زورق در ادامه نشست، نوع تاریخ‌نگاری رایج درباره اسلام را یکی از مظلومیت‌های این دین دانست و اظهار کرد: تاریخ اسلام در بسیاری از آثار، کوچک و تقلیل‌یافته روایت شده است؛ به‌گونه‌ای که جامعه عربستان صرفاً جامعه‌ای بیابان‌گرد معرفی می‌شود و از زندگی پیامبر اکرم(ص) نیز تنها به بعثت، هجرت و جنگ‌ها پرداخته می‌شود.

وی افزود: برای تغییر این وضعیت به یک جهاد علمی نیاز داریم. با ظهور پیامبر اسلام(ص)، یک انقلاب جهانی آغاز شد و نسل‌های مختلف مسلمانان تاکنون در متن همین انقلاب زندگی کرده‌اند. جهان پیش و پس از بعثت نبوی، دو وضعیت کاملاً متفاوت دارد.

این پژوهشگر با رد تصویر رایج از مردم عربستان به‌عنوان مردمانی منزوی و دور از مناسبات تمدنی گفت: در جهان قدیم، مسیرهای تجاری بین‌المللی شرقی ـ غربی و شمالی ـ جنوبی وجود داشت و مکه یکی از منزل‌گاه‌های مهم در این شبکه تجاری بود. بنابراین تاریخ اسلام را نمی‌توان بدون شناخت موقعیت اقتصادی مکه و جایگاه اجتماعی و تجاری قریش تحلیل کرد.

زورق انقلاب را به معنای تغییر نظام ارزش‌های اجتماعی دانست و گفت: در زمانی که سلطنت، مردسالاری و تمرکز قدرت در دست پادشاهان، ساختار غالب جوامع بود، پیامبر اکرم(ص) نظام ارزشی تازه‌ای ارائه کرد و خود نیز در سطح محروم‌ترین اقشار جامعه زندگی می‌کرد.

وی با اشاره به ساده‌زیستی خاندان پیامبر(ص) افزود: حضرت زهرا(س) هنگام ازدواج، لباس نو خود را به نیازمندی بخشید؛ زیرا رفتار خود را با این آیه قرآن سنجید که «لَن تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ». بعثت نبوی چنین تحول عمیقی را در نظام ارزش‌های فردی و اجتماعی، ایجاد کرد.

تشکیل نظام امامت در مدینه

این استاد دانشگاه با بیان اینکه هجرت پیامبر(ص) زمینه تأسیس نظام سیاسی جدیدی را فراهم کرد، اظهار کرد: اگر هجرت به تشکیل نظام امامت در مدینه منجر نمی‌شد، تنها یک جابه‌جایی جغرافیایی بود. پیامبر اکرم(ص) افزون بر رسالت نبوی، رهبری جامعه و نظام سیاسی آن را نیز بر عهده داشت.

وی ادامه داد: خبر شیوه زندگی پیامبر(ص) به نقاط مختلف جهان می‌رسید و مردم می‌دیدند فردی که در رأس حکومت قرار دارد، مانند ضعیف‌ترین افراد جامعه زندگی می‌کند، به همین دلیل، بسیاری از نخستین ایمان‌آورندگان به پیامبر(ص)، از اقشار محروم و خواهان تغییر بودند.

زورق ادعای گسترش اسلام با شمشیر را نادرست خواند و گفت: جمعیت محدود عربستان نمی‌توانست صرفاً با قدرت نظامی بر امپراتوری‌های بزرگ ساسانی و روم شرقی غلبه کند. آنچه موجب گسترش اسلام شد، جاذبه پیامبر اکرم(ص)، نظام ارزشی اسلام و استقبال ملت‌ها از این پیام تازه، بود.

فتح مکه و شکل‌گیری یک جریان پنهان قدرت‌طلب

وی در بخش دیگری از سخنان خود، فتح مکه را دارای دو وجه متفاوت دانست و گفت: فتح مکه از یک‌سو به تثبیت اسلام و کنار رفتن بت‌پرستی کمک کرد اما از سوی دیگر، گروهی از قریش بدون پذیرش عمیق ارزش‌های اسلامی وارد جامعه مسلمانان شدند.

زورق افزود: قریش حدود ۲۰ سال با پیامبر(ص) و اسلام مبارزه کرده بود. هرچند بت‌پرستی به‌تدریج از ذهن آنان خارج شد، اما در بخشی از این جریان، ایمان جایگزین آن نشد و اصالت لذت، طبیعت و قدرت باقی ماند.

وی این جریان را نوعی حزب پنهان سکولار در درون جامعه اسلامی توصیف کرد و گفت: اعضای این جریان شهادتین گفته بودند، اما همچنان در جست‌وجوی قدرت و فرصت‌های از دست‌رفته خود بودند. از همین رو، جریانی پنهان و خطرناک در درون جامعه اسلامی شکل گرفت.

این پژوهشگر ادامه داد: پس از فتح مکه، اصحاب پیامبر(ص) در مواجهه با این جریان دو دسته شدند؛ برخی آن را فرصتی برای گسترش قدرت جامعه اسلامی می‌دانستند و گروهی دیگر، از جمله چهره‌هایی مانند سلمان فارسی، بلال حبشی و برخی یاران غیرقریشی، آن را تهدیدی برای ارزش‌های اسلام تلقی می‌کردند.

وی افزود: این شکاف پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) آشکار شد و در ماجرای سقیفه، ندای اعتراض حضرت فاطمه زهرا(س) شنیده نشد. پس از آن نیز جریان اموی توانست در شام ساختاری نظامی و سیاسی قدرتمند ایجاد کند.

حوزه علمیه قم، نقطه‌ای مهم در آغاز قوس صعودی

زورق با اشاره به فراز و فرودهای تاریخ اسلام اظهار کرد: پس از متلاشی‌شدن خلافت عباسی، مسلمانان در موقعیتی دشوار و همراه با ضعف سیاسی قرار گرفتند اما به‌تدریج قوس صعودی تازه‌ای در تاریخ اسلام آغاز شد که ریشه‌های آن را باید در امامت، نهضت‌های شیعی و تلاش عالمان دینی جست‌وجو کرد.

وی تأسیس حوزه علمیه قم به دست آیت‌الله عبدالکریم حائری یزدی را یکی از گام‌های مهم این مسیر دانست و گفت: هنگامی که آیت‌الله حائری وارد قم شد، طلبه جوانی به نام روح‌الله خمینی در این حوزه حضور داشت که تلاش می‌کرد هر آنچه را می‌آموزد، ابتدا در وجود خود محقق کند.

این استاد دانشگاه افزود: امام خمینی(ره) کوشید اسلام را ابتدا در شخصیت خود و سپس در شاگردانش تحقق بخشد و یکی از برجسته‌ترین این شاگردان، امام شهید(رضوان الله تعالی علیه) بود. پیش از پیروزی سیاسی انقلاب اسلامی، یک عصر روشنگری شکل گرفت و نظام ارزشی انقلاب در بخش‌هایی از جامعه استقرار یافت.

وی ادامه داد: انقلاب اسلامی در دوران امام خمینی(ره) همچون آتشفشانی در ایران سر برآورد و در دوران رهبری امام شهید(رحمت الله علیه)، آثار آن در دیگر کشورهای اسلامی نیز ظهور کرد. شکل‌گیری و تقویت حزب‌الله لبنان و گسترش محور مقاومت از نتایج این مرحله تاریخی بود.

ظهور صغری، مرحله امت‌سازی بر محور امامت است

زورق با بیان اینکه جهان اسلام در آغاز یک قوس صعودی قرار گرفته است، گفت: اگر این مسیر ادامه پیدا کند، جامعه بشری به وضعیتی نزدیک می‌شود که در سطح جهان، هم امت وجود دارد و هم امام.

وی ظهور صغری را مرحله‌ای از امت‌سازی بر محور الگوی امامت تعریف کرد و افزود: ظهور صغری زمانی شکل می‌گیرد که گروهی از مردم تصمیم می‌گیرند الگوی سیاسی و اجتماعی امامت را در جامعه خود محقق کنند. تداوم این مسیر می‌تواند زمینه را برای ظهور کبری فراهم کند.

این پژوهشگر با بیان اینکه تاریخ نتیجه تعامل رفتارهای فردی و اجتماعی انسان‌هاست، اظهار کرد: تاریخ برگشت‌پذیر است. اگر اصحاب پیامبر(ص) در آن مقطع تاریخی دچار شکاف نمی‌شدند، امروز جهان در وضعیت متفاوتی قرار داشت و اکنون نیز ادامه این مسیر به ایستادگی، صبر و استقامت جامعه اسلامی وابسته است.

وی درباره جایگاه امام شهید(رضوان الله تعالی علیه) در این روند تاریخی گفت: امام شهید(رحمت الله علیه) در همه مراحل قوس صعودی تاریخ معاصر حضور داشت؛ پیش از انقلاب به روشنگری پرداخت، در جریان انقلاب در متن تحولات قرار گرفت، در دوران امام خمینی(ره) از ارکان مهم نظام بود و در دوره رهبری خود، راهبری این حرکت تاریخی را بر عهده داشت. زورق در پایان ابراز امیدواری کرد که امت اسلامی با ادامه مسیر انقلاب اسلامی و حفظ الگوی امامت، مرحله ظهور صغری را به زمینه‌ای برای تحقق ظهور کبری تبدیل کند.