مطالعات رضوی با فقر ایده‌های نو مواجه است

به گزارش آستان‌نیوز، بیست‌ودومین پیش‌نشست ششمین کنگره جهانی حضرت رضا(ع) با موضوع «حقوق و کرامت انسانی در تعالیم تمدنی اهل‌بیت(ع) با تأکید بر آموزه‌های امام رضا(ع)» و عنوان «جنگ شناختی در کلام و سیره امام رضا(ع)»، به همت دبیرخانه کنگره جهانی حضرت رضا(ع) و با همکاری مجمع عالی حکمت اسلامی برگزار شد.

در این نشست، حجت‌الاسلام علی راد که به‌عنوان ناقد حضور داشت، انتخاب موضوع جنگ شناختی در سیره امام رضا(ع) را ایده‌ای بدیع و نوآورانه دانست و اظهار کرد: باوجود گذشت چند دهه از گسترش مطالعات رضوی، این حوزه همچنان با چالش‌هایی مانند تکرار موضوعات، فقدان نوآوری و کمبود ایده‌های تازه روبه‌روست.

وی افزود: یکی از دلایلی که برخی آثار مرتبط با امام رضا(ع) در جشنواره‌ها و رویدادهای علمی کشور کمتر مورد توجه قرار می‌گیرند، فقر ایده‌هایی است که بتوانند خواننده را به تأمل و بازخوانی دوباره میراث رضوی وادار کنند.

این پژوهشگر ادامه داد: موضوع جنگ شناختی در کلام و سیره امام رضا(ع) از این ظرفیت برخوردار است که به تدوین مقاله‌های پژوهشی و در ادامه، شکل‌گیری اثری مستقل و منسجم در حوزه مطالعات رضوی منجر شود.

ظرفیت تعمیم الگوی شناختی به تاریخ امامت

راد با بیان اینکه مواجهه شناختی به عصر امام رضا(ع) محدود نمی‌شود، گفت: آموزه امامت در سراسر تاریخ خود با انواع مواجهه‌های شناختی روبه‌رو بوده و این بحث را می‌توان از سیره پیامبر اکرم(ص) و امیرالمؤمنین(ع) تا دوران دیگر ائمه اطهار(ع) و حتی مسئله غیبت بررسی کرد.

وی افزود: یکی از ظرفیت‌های این موضوع، مقایسه الگوهای مواجهه شناختی در دوره‌های مختلف تاریخ امامت است؛ به این معنا که اشتراک‌ها و تفاوت‌های عصر نبوی، علوی، رضوی و دوره‌های بعدی مورد مطالعه قرار گیرد.

راد تأکید کرد: چنین رویکردی می‌تواند از سطح یک بحث محدود فراتر رود و به کشف الگوهای مشترک در سیره اهل‌بیت(ع) و ارائه مدلی جامع برای تحلیل مواجهه‌های معرفتی و سیاسی آنان منجر شود.

شکل‌گیری رویکردی تازه در فهم احادیث رضوی

وی تلاش برای ارائه نظریه‌ای میان‌رشته‌ای در موضوع جنگ شناختی را از دیگر امتیازات این بحث دانست و گفت: این رویکرد تنها به علوم شناختی محدود نمی‌شود، بلکه با تاریخ سیاسی، معناشناسی، مطالعات فرهنگی و دانش حدیث نیز پیوند دارد.

راد افزود: تحلیل شناختی احادیث رضوی می‌تواند ادبیات تازه‌ای در فقه‌الحدیث ایجاد کند؛ زیرا در این شیوه، افزون بر متن روایت، زمان، مکان، مخاطب و شرایط سیاسی و اجتماعی صدور آن نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.

وی با اشاره به بیان برخی احادیث از سوی امام رضا(ع) در موقعیت‌هایی مانند طواف خانه خدا ادامه داد: انتخاب زمان و مکان بیان روایت، بخشی از معنای آن را شکل می‌دهد، اما این عناصر در روش‌های سنتی فهم حدیث، کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

این پژوهشگر تصریح کرد: استفاده از تحلیل‌های شناختی می‌تواند پژوهشگر را به درک لایه‌هایی از روایات رضوی برساند که با شیوه‌های تک‌روشی و صرفاً متن‌محور آشکار نمی‌شوند.

ضرورت تفکیک جنگ شناختی از دفاع شناختی

راد در ادامه، بر ضرورت تفکیک میان دو مفهوم «جنگ شناختی» و «دفاع شناختی» تأکید کرد و گفت: در جنگ شناختی، مهاجم در پی تغییر نگرش و رفتار مخاطب از بیرون است، اما امام رضا(ع) در بخش مهمی از سیره خود در جایگاه دفاع از حقیقت قرار داشت.

وی افزود: امام رضا(ع) با تبیین حقیقت امامت، تصحیح نگرش‌های نادرست، رفع ابهام‌های جامعه و پاسخ به شبهات، الگویی از دفاع شناختی را ارائه کرد؛ دفاعی که هدف آن الزام بیرونی مخاطب نبود، بلکه او را از طریق استدلال و تبیین به شناخت حقیقت هدایت می‌کرد.

راد با اشاره به مناظرات برگزارشده از سوی مأمون اظهار کرد: این مناظرات فقط برنامه‌هایی علمی نبودند، بلکه دستگاه عباسی در پی آزمودن علم امام و به چالش کشیدن مبنای الهی امامت بود؛ بااین‌حال، نتیجه این جلسات به تثبیت مرجعیت علمی امام رضا(ع) انجامید.

امام رضا(ع) مانع تغییر هویت تشیع شد

وی خاطرنشان کرد: عباسیان برخلاف امویان، تنها به حذف فیزیکی اهل‌بیت(ع) بسنده نکردند، بلکه در پی مصادره جایگاه آنان و تغییر ماهیت مفهوم امامت بودند؛ ازاین‌رو، پذیرش ولایتعهدی امام رضا(ع) را نیز باید در بستر این مواجهه پیچیده تحلیل کرد.

راد افزود: امام رضا(ع) با پذیرش مشروط ولایت‌عهدی و خودداری از دخالت در عزل و نصب‌ها و امور اجرایی، اجازه نداد دستگاه عباسی از نام و جایگاه آن حضرت برای کسب مشروعیت استفاده کند.

وی در پایان گفت: یکی از مهم‌ترین نتایج دفاع شناختی امام رضا(ع)، حفظ هویت شیعی و ماندگار کردن حقیقت امامت بود؛ به‌گونه‌ای که تلاش عباسیان برای بازتعریف تشیع بر اساس منافع خلافت، ناکام ماند.