حاج حسین ملک، دارایی‌های فناپذیر را به میراثی تمدنی تبدیل کرد

به گزارش آستان‌نیوز، آیین پنجاه‌وچهارمین سالگرد رحلت واقف بزرگ، حاج حسین آقا ملک، به همت موقوفات ملک در تالار شیخ طبرسی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد و دکتر احد فرامرز قراملکی، رئیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، در حاشیه این مراسم در گفت‌وگو با خبرنگار آستان‌نیوز، به تبیین ابعاد شخصیتی و راز ماندگاری این واقف برجسته پرداخت.

قراملکی با بیان اینکه درباره شخصیت و میراث حاج حسین ملک دست‌کم سه موضوع اساسی قابل بررسی است، اظهار کرد: نخست باید ابعاد و لایه‌های اقدام بزرگ او تحلیل شود، سپس مسئولیت نسل‌های بعد در برابر این میراث مورد توجه قرار گیرد و در نهایت به این پرسش پاسخ دهیم که چگونه حاج حسین ملک به چهره‌ای ماندگار در فرهنگ وقف تبدیل شد.

وی افزود: افراد ثروتمند و برخوردار بسیاری در طول تاریخ زندگی کرده‌اند، اما همه آنان توفیق خلق چنین میراث ماندگاری را نیافته‌اند؛ بنابراین، برای معرفی حاج حسین ملک به‌عنوان یک الگو، باید تجربه درونی و نگاه او به ثروت، دارایی و مسئولیت اجتماعی را شناخت.

چرا ملک، ماندگار شد؟

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران با انتقاد از تحلیل‌های ساده‌انگارانه درباره انگیزه‌های وقف حاج حسین ملک گفت: گاهی عنوان می‌شود که او برای جلوگیری از تصرف املاکش از سوی حکومت پهلوی به وقف روی آورد اما فروکاستن این اقدام بزرگ به چنین دلایلی، نادیده‌گرفتن عظمت شخصیت و اندیشه اوست.

وی ادامه داد: حاج حسین ملک تاجری زیرک، مدیری توانمند و شخصیتی اثرگذار بود که حتی در حل برخی مخاصمات سیاسی و اجتماعی نقش داشت؛ ازاین‌رو، نمی‌توان اقدام ماندگار او را تنها با یک عامل بیرونی یا نگرانی اقتصادی توضیح داد.

قراملکی با اشاره به مفهوم «زبان پدیده‌ها» بیان کرد: در نگاه رایج، زبان ابزاری برای بیان درون انسان است، اما می‌توان آن را از منظر چیزی که آشکار می‌شود نیز تعریف کرد. بر این اساس، هر پدیده‌ای می‌تواند زبان داشته باشد و برای کسی که محرم آن معناست، طبیعت، سکوت، اشیا و دارایی‌ها نیز سخن می‌گویند.

هنر شنیدن زبان دارایی‌ها

رئیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به صندلی حاج حسین ملک در ارتفاعات باغ ملک گفت: این صندلی رو به مشرق و در جهت حرم مطهر امام رضا(ع) قرار داشت. برای فهم تجربه ملک باید لحظه‌ای خود را در جای او تصور کنیم؛ جایی که ارتباط معنوی با امام رضا(ع)، نگاه انسان را از سطح مادی و عرفی فراتر می‌برد و چشم او را برای دیدن ظرفیت حقیقی دارایی‌هایش می‌گشاید.

وی افزود: در چنین نگاهی، زمین، باغ، کتاب، نسخه خطی و مجموعه هنری برای حاج حسین ملک تنها دارایی نبودند؛ بلکه هرکدام ظرفیتی برای خدمت، ماندگاری و تبدیل‌شدن به یک عنصر فرهنگی و تمدنی داشتند.

قراملکی تصریح کرد: هنر بزرگ ملک این بود که زبان دارایی‌هایش را شنید. بسیاری مانند او املاک، کتاب‌ها و مجموعه‌های ارزشمند داشتند، اما ظرفیت نهفته در آن‌ها را درک نکردند. ملک دریافت که دارایی‌هایش می‌توانند از فنا نجات یابند و در خدمت مردم، فرهنگ و امام رضا(ع) ماندگار شوند.

عارفی با دلدادگی رضوی

این استاد فلسفه اخلاق، حاج حسین ملک را عارفی بدون وابستگی به سلسله‌های رسمی عرفانی توصیف کرد و گفت: دلدادگی او به امام رضا(ع)، نگاهش را عارفانه کرده بود. او آموخت که دارایی تنها برای تملک نیست و می‌تواند در یک تجارت ماندگار و معنوی به کار گرفته شود.

وی بیان کرد: حاج حسین ملک به اشیا جان بخشید؛ زیرا آن‌ها را از اموال فناپذیر به عناصری ماندگار در فرهنگ و تمدن تبدیل کرد. این اقدام را زیر نمی‌توان تنها با زهد یا ترس از مصادره اموال توضیح داد، بلکه باید آن را نتیجه درک عمیق او از معنا، خدمت و ماندگاری دانست.

قراملکی اضافه کرد: گویی دارایی‌های ملک به او می‌گفتند ما را از بی‌معنایی و پوچی نجات بده و به خادمان مردم، خدا و امام رضا(ع) تبدیل کن. او نیز با وقف اموال خود، هم به دارایی‌هایش حیات و ماندگاری بخشید و هم زندگی خود را معنادار کرد.

ضرورت معرفی ملک به نسل جدید

رئیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با تأکید بر ضرورت معرفی حاج حسین ملک به نسل‌های جدید گفت: برای ادامه‌ یافتن راه او باید به مردم آموخت که زبان امکانات و دارایی‌های خود را بشنوند و دریابند چگونه می‌توان زمان، ثروت، دانش و توانایی‌ها را معنادار و ماندگار کرد.

وی در پایان، پیشنهاد داد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، سازمان‌های فرهنگی، رسانه‌ها و دانشگاه‌ها با همکاری یک‌دیگر، رخدادی بزرگ و اثرگذار برای معرفی شخصیت و میراث حاج حسین آقا ملک طراحی کنند تا او به‌عنوان الگویی عملی در عرصه وقف و مسئولیت اجتماعی شناخته شود و افراد بیشتری مسیر او را، ادامه دهند.