وجود امام (ع)، توجیهی اخلاقی برای تداوم حیات بشر است

به گزارش آستان نیوز، نشست علمی «مسئله غیبت در الهیات شیعی» با ارائه دکتر علی مروارید، دانش‌آموخته دکتری فلسفه تحلیلی از پژوهشگاه دانش‌های بنیادی و دبیری علمی دکتر سید مهدی مصطفوی، پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، در تالار شیخ طوسی (ره) این بنیاد، برگزار شد.

مروارید در این نشست با اشاره به جایگاه مسئله غیبت در الهیات شیعه اثناعشری، اظهار کرد: از آغاز غیبت صغری، عالمان شیعه با این پرسش روبه‌رو بوده‌اند که چگونه می‌توان از ضرورت امامت و نقش‌های دینی و اجتماعی امام سخن گفت، درحالی‌که امام دوازدهم (ع) در غیبت قرار دارد و به‌صورت آشکار این نقش‌ها را ایفا نمی‌کند.

وی افزود: در الهیات کلاسیک شیعه، امامت به ریاست عام در امور دین و دنیا تعریف شده و برای امام دو نقش اصلی رهبری دینی و رهبری اجتماعی در نظر گرفته شده است؛ ازاین‌رو، غیبت امام ظاهراً نوعی تنش میان تعریف امامت و وضعیت تاریخی امام غایب پدید می‌آورد.

پاسخ‌های کلامی به مسئله غیبت

این پژوهشگر با مرور پاسخ‌های ارائه‌شده در سنت کلامی شیعه گفت: برخی متکلمان احتمال داده‌اند که امام در دوران غیبت به‌صورت ناشناس در هدایت عالمان و اصلاح امور نقش‌آفرینی کند، اما اثبات تاریخی دیدارها و میزان گستردگی این هدایت با دشواری‌هایی روبه‌روست.

وی ادامه داد: پاسخ دیگری، وجود امام را عامل تقویت تقوا و مراقبت اخلاقی مؤمنان دانسته است؛ به این معنا که آگاهی از حیات امام و احتمال ظهور او، رفتار مؤمنان را اصلاح می‌کند. بااین‌حال، چنین اثر روان‌شناختی لزوماً به وجود بالفعل و زنده امام وابسته نیست و می‌تواند از راه‌های دیگری نیز ایجاد شود.

مروارید با اشاره به دیدگاه‌هایی که برای امام نقش کیهانی یا معنوی قائل‌اند، اظهار کرد: نسبت‌دادن نقش‌های مستقل کیهانی به امام با برخی آموزه‌های بنیادین توحیدی ناسازگار است، اما تبیین نقش معنوی امام در هدایت باطنی انسان‌ها، ظرفیت بیشتری برای پاسخ‌گویی به مسئله غیبت دارد.

امام (ع)؛ تحقق کامل ظرفیت الهی انسان

وی در ادامه، تبیین دیگری از ضرورت وجود امام ارائه کرد و گفت: بر اساس آیات ۳۰ تا ۳۳ سوره بقره، اعتراض فرشتگان به آفرینش انسان را می‌توان طرح مسئله شر اخلاقی دانست؛ زیرا انسان به دلیل برخورداری از اختیار، امکان فساد و خون‌ریزی دارد.

این پژوهشگر افزود: پاسخ قرآن به این مسئله، اشاره به ظرفیت «علم‌الاسماء» در انسان است؛ ظرفیتی که انسان با استفاده از اختیار می‌تواند از طریق آن، کمالات الهی را بشناسد و در وجود خود تحقق بخشد. امکان تحقق اختیاری این کمالات، خیری بزرگ است که می‌تواند وجود شرور ناشی از آزادی انسان را از نظر اخلاقی توجیه کند.

مروارید با بیان اینکه امام (ع) کامل‌ترین مصداق بالفعل‌شدن این ظرفیت انسانی است، تصریح کرد: وجود انسانی که با انتخاب و اختیار خود به مرتبه عالی کمال رسیده است، نشان می‌دهد آفرینش انسان باوجود همه شرور اخلاقی، همچنان واجد خیری برتر است.

وی خاطرنشان کرد: براین‌اساس، می‌توان برای امام شأنی اخلاقی در تداوم حیات بشر در نظر گرفت؛ به این معنا که وجود امام (ع)، شاهدی عالی بر امکان تحقق کمالات الهی در انسان و دلیلی برای موجه‌بودن ادامه حیات نوع بشر است.