هنر عاشورایی، انسان امروز را با حقیقت قیام حسینی مواجه می‌کند

به گزارش آستان‌نیوز، محمدجواد استادی، مدیر کلان‌پروژه مکتب هنر رضوی مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی، در آیین رونمایی کتاب «حسین، زبانی دیگر» که با همکاری بنیاد پژوهش‌های اسلامی و مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی در نگارخانه رضوان برگزار شد، از فعالیت‌های علمی و پژوهشی بنیاد پژوهش‌های اسلامی در توسعه علوم و معارف اسلامی قدردانی کرد.

وی این کتاب را نمونه‌ای موفق از پیوند پژوهش، ترجمه و هنر در تبیین فرهنگ عاشورا دانست و اظهار کرد: عنوان «حسین، زبانی دیگر» تنها از شیوه‌ای متفاوت برای سخن‌گفتن درباره امام حسین (ع) حکایت ندارد، بلکه نشان می‌دهد آن حضرت خود زبانی برای فهم انسان امروز است؛ زبانی که مفاهیمی همچون حقیقت، عدالت، آزادی، کرامت و رنج انسان معاصر را معنا می‌کند.

استادی افزود: این کتاب در پی توصیف یک شخصیت تاریخی یا بازگویی صرف واقعه عاشورا نیست، بلکه امام حسین (ع) را به افقی ادراکی تبدیل می‌کند که انسان از منظر آن می‌تواند در جهان پیرامونش، نسبت خود با حقیقت و مفاهیمی همچون حق، باطل، زندگی، مرگ، سکوت و اعتراض را بازخوانی کند.

هنر، مخاطب را به تجربه عاشورا وارد می‌کند

مدیر کلان‌پروژه مکتب هنر رضوی، عبور از گزارش تاریخی و ایجاد مواجهه‌ای تازه با حقیقت عاشورا را وجه تمایز این اثر برشمرد و گفت: مخاطب در این کتاب تنها با یک روایت روبه‌رو نمی‌شود، بلکه به درون تجربه‌ای معرفتی و تأمل‌برانگیز راه می‌یابد که فهمی عمیق‌تر از پیام نهضت حسینی را پیش روی او قرار می‌دهد.

وی ادامه داد: هنر وظیفه بازسازی محض تاریخ را بر عهده ندارد، بلکه باید امکان مواجهه‌ای نو با حقیقت عاشورا را برای انسان امروز فراهم کند. شاعر و هنرمند با بهره‌گیری از نماد، تصویر و زبان هنری، مخاطب را از سطح روایت تاریخی عبور می‌دهند و به متن تجربه عاشورا وارد می‌کنند.

استادی خاطرنشان کرد: ارزش آثار عاشورایی در آن است که عطش، تنهایی، ایثار، مظلومیت و آزادگی را از یک گزارش تاریخی به تجربه‌ای زنده و ملموس تبدیل می‌کنند و از این رهگذر، فاصله میان مخاطب و حقیقت را کاهش می‌دهند؛ رسالتی که از مهم‌ترین کارکرد‌های هنر دینی و مکتب هنر رضوی به شمار می‌رود.

سه رکن مکتب هنر رضوی

وی در تشریح مبانی مکتب هنر رضوی اظهار کرد: این مکتب تنها یک عنوان، نام یک مجموعه یا مفهومی محدود به جغرافیای مشهد نیست، بلکه منظومه‌ای معرفتی، زیبایی‌شناختی و اجتماعی است که بر سه رکن حقیقت و هدایت، تجربه زیارت و امتداد اجتماعی استوار شده است.

استادی تصریح کرد: هر اثر هنری که درباره اهل‌بیت (ع) تولید شود، لزوماً در منظومه مکتب هنر رضوی قرار نمی‌گیرد؛ اثر باید بتواند مخاطب را به حقیقت نزدیک کند و زمینه تجربه‌ای عمیق از مفاهیم دینی و زیارت را فراهم آورد.

وی با بیان اینکه زیبایی در هنر رضوی تنها آرایش ظاهری یک پیام دینی نیست، افزود: هنر، حقیقت را برای مخاطب قابل تجربه می‌کند. تفاوت هنر با بیان مستقیم در این است که مخاطب فقط اطلاعات دریافت نمی‌کند، بلکه معنا را با جان و احساس خود درمی‌یابد و همین تجربه، زمینه فهم عمیق‌تر مفاهیم دینی را فراهم می‌سازد.

امتداد زیارت در رفتار و مسئولیت اجتماعی

مدیر کلان‌پروژه مکتب هنر رضوی با اشاره به جایگاه زیارت در این منظومه گفت: زیارت تنها به حضور جسمانی در کنار مضجع شریف امام (ع) محدود نمی‌شود، بلکه حقیقت آن در شکل‌گیری رابطه‌ای معرفتی میان زائر و امام معنا پیدا می‌کند؛ رابطه‌ای که با شناخت، گفت‌و‌گو، عهد و بازگشت مسئولانه به زندگی اجتماعی همراه است.

وی افزود: زائر پس از حضور در محضر امام باید خود و جهان پیرامونش را از منظر ولایت بازخوانی کند و با تعهدی تازه به جامعه بازگردد. هنر نیز در این مسیر نقش واسطه‌ای دارد و با استفاده از ظرفیت‌هایی همچون معماری، خوشنویسی، شعر، تصویر و دیگر جلوه‌های هنری، تجربه زیارت را عمیق‌تر می‌کند.

استادی تأکید کرد: تجربه زیارت زمانی به کمال می‌رسد که در اخلاق، رفتار و مناسبات اجتماعی انسان آشکار شود. سخن‌گفتن از کرامت، عدالت، خدمت و آزادگی زمانی معنا دارد که این مفاهیم در زندگی فردی و اجتماعی انسان نیز جریان پیدا کند.

وی ادامه داد: اگر انسان از کرامت امام رضا (ع) سخن بگوید، اما کرامت دیگران را در روابط اجتماعی نادیده بگیرد، میان تجربه زیارت و زندگی واقعی او گسست ایجاد می‌شود؛ بنابراین امتداد زیارت باید در رفتار و مسئولیت اجتماعی انسان نمایان شود.

هنر، نظام احساس انسان را تغییر می‌دهد

استادی با بیان اینکه هنر نباید به ابزار صدور دستورالعمل یا بیانیه تبدیل شود، اظهار کرد: مأموریت هنر، تغییر کیفیت نگاه انسان، دگرگون کردن نظام احساس و ایجاد مواجهه‌ای عمیق با حقیقت است.

وی افزود: اثری که با زبان هنر، مخاطب را با مفاهیمی همچون ایثار، مظلومیت، عدالت و ایستادگی همراه کند، نمی‌تواند او را نسبت به رنج انسان‌ها و بی‌عدالتی‌های جهان معاصر بی‌تفاوت باقی بگذارد.

مدیر کلان‌پروژه مکتب هنر رضوی با اشاره به کتاب «حسین، زبانی دیگر» خاطرنشان کرد: این اثر از ظرفیت هنر برای برقراری پیوند میان حافظه عاشورا و ادراک انسان امروز بهره گرفته است و از این منظر می‌تواند در منظومه مکتب هنر رضوی مورد توجه قرار گیرد.

وی همچنین از تلاش مترجم کتاب قدردانی کرد و افزود: ترجمه این اثر تنها انتقال واژه‌ها از زبانی به زبان دیگر نیست، بلکه با گشودن افقی تازه برای فهم مخاطب، ارزش هنری و معرفتی ویژه‌ای پیدا کرده است.

گفتنی است، کتاب «حسین، زبانی دیگر»، سروده جواد جمیل، شاعر معاصر عراقی، با ترجمه محمدتقدمی صابری، پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران و فعالان فرهنگی در نگارخانه رضوان رونمایی شد.

در ادامه این مراسم، فرزاد قائمی، عضو هیئت علمی دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد، با اشاره به نقش ولایت‌نامه‌ها در گسترش فرهنگ و معارف شیعی اظهار کرد: این آثار اگرچه از نظر پیچیدگی‌های ادبی با برخی متون کلاسیک فارسی قابل مقایسه نبودند، از نظر فرهنگی و اجتماعی اهمیت فراوانی داشتند و بخش قابل توجهی از باور‌های شیعی را در میان مردم گسترش دادند.

خاوران‌نامه؛ اوج حماسه‌سرایی شیعیقائمی با اشاره به جایگاه «خاوران‌نامه» ابن‌حسام خوسفی گفت: یکی از مهم‌ترین شاهکار‌های حماسی فارسی در قرن نهم هجری و در امتداد همین جریان ادبی شکل گرفت. این اثر با بیش از ۲۰ هزار بیت، از برجسته‌ترین منظومه‌های حماسی فارسی پس از شاهنامه فردوسی به شمار می‌رود. وی افزود: خاوران‌نامه بر پایه روایت‌های مناقبان درباره امام علی (ع) سروده شده و داستان فتح سرزمین خاوران به دست امیرالمؤمنین (ع) و یاران ایشان را در قالبی حماسی روایت می‌کند. عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، تخیل، ساختار حماسی و زبان ادبی را از ویژگی‌های برجسته خاوران‌نامه دانست و تصریح کرد: این اثر نمایانگر اوج ادبیات حماسی شیعی پیش از دوره صفویه است. وی با اشاره به تداوم این جریان در عصر صفویه و دوره‌های پس از آن اظهار کرد: ادبیات حماسی شیعه در دوره‌های بعد، به‌ویژه در هند، گسترش یافت و شاعران بسیاری آثار ارزشمندی در این زمینه پدید آوردند. قائمی، «حمزه حیدری» سروده میرزا محمد بازل مشهدی را از بزرگ‌ترین منظومه‌های حماسی فارسی پس از شاهنامه معرفی کرد و گفت: این اثر با حدود ۲۸ هزار بیت، بخشی از تاریخ و فرهنگ حماسی شیعه را بازتاب داده است. وی ادامه داد: «شاهنامه حسینی» نیز از دیگر آثار مهم این حوزه است که به واقعه کربلا می‌پردازد و نشان می‌دهد حادثه عاشورا چگونه در دوره‌های مختلف الهام‌بخش شاعران و هنرمندان بوده است.

ظرفیت بنیاد پژوهش‌ها برای احیای میراث شیعیقائمی تأکید کرد: مراکزی مانند بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی می‌توانند در احیای این میراث ادبی نقش مهمی ایفا کنند و زمینه تصحیح، انتشار و معرفی علمی منظومه‌های حماسی شیعه را فراهم آورند. وی در پایان، با تقدیر از پدیدآورندگان کتاب «حسین، زبانی دیگر»، ابراز امیدواری کرد: ظرفیت‌های گسترده ادبیات حماسی شیعه به جهان امروز معرفی شود و این آثار به‌عنوان منابعی ارزشمند از حکمت، معرفت و جهان‌بینی اسلامی در اختیار نسل‌های آینده قرار گیرد.

مهلا دانشمند