عضو هیئتعلمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه علوم اسلامی رضوی:
اربعین؛ سرمایه اجتماعی را بر مدار محبت و خدمت بازتولید میکند
عضو هیئتعلمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه علوم اسلامی رضوی گفت: اربعین با ایجاد نظمی متفاوت از مناسبات مادی و منفعتگرایانه، انسانها را حول محبت اهلبیت (ع) همگرا میکند و با تقویت اعتماد، مشارکت و خدمت متقابل، ظرفیت بالایی برای بازتولید سرمایه اجتماعی دارد.
به گزارش آستان نیوز، در روزگاری که بسیاری از جوامع با بحران اعتماد، فردگرایی و گسستهای اجتماعی مواجهاند، شکلگیری اجتماعی گسترده همچون راهپیمایی اربعین حسینی که میلیونها انسان را باوجود تفاوتهای قومی، ملی، اقتصادی و اجتماعی در یک مسیر مشترک گرد هم میآورد، از منظر جامعهشناختی قابلتأمل است.
اربعین در سالهای اخیر نهتنها از نظر گستره حضور زائران توسعهیافته، بلکه به بستری برای شکلگیری مناسباتی مبتنی بر اعتماد، همدلی، مشارکت و خدمت متقابل تبدیل شده است؛ مناسباتی که مرزهای معمول اجتماعی را کمرنگ میکند و الگویی متفاوت از ارتباط میان انسانها به نمایش میگذارد.
در همین زمینه، دکتر حسین مهربانیفر، عضو هیئتعلمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه علوم اسلامی رضوی در گفتوگو با آستان نیوز، به بررسی ظرفیتهای اجتماعی، فرهنگی و رسانهای اربعین و راز ماندگاری این حرکت پرداخته است.
اربعین چگونه سرمایه اجتماعی را تقویت میکند؟
آنچه اربعین را از بسیاری از اجتماعات دیگر متمایز میکند، نوع رابطهای است که میان افراد در این اجتماع شکل میگیرد. محور این اجتماع، مناسبات مادی و منفعتگرایانه نیست؛ بلکه محبت، تعلق و عشق به حضرت اباعبدالله الحسین (ع) و اهلبیت (ع) است.
در این فضا، منافع شخصی و فردی تا حد زیادی رنگ میبازد و مناسباتی که در نظم مدرن بر اساس موقعیت رسمی، جایگاه اجتماعی، طبقه اقتصادی و ساختارهای سلسلهمراتبی شکلگرفته است، کمرنگ میشود. در مقابل، نظمی متفاوت شکل میگیرد که بر پایه عقلانیت توحیدی، محبت و تعلق دینی استوار است.
افراد باوجود تفاوت در موقعیت اجتماعی، اقتصادی، شغلی و ملیت، حول یک محور مشترک قرار میگیرند و همین تعلق مشترک میتواند یک اجتماع همگرا را شکل دهد.
چرا مرزهای اجتماعی در اربعین کمرنگ میشود و تفاوتهای قومی و طبقاتی در اربعین کمرنگ میشود؟
در اربعین، بسیاری از مناسباتی که در نظم اجتماعی معمول جایگاه افراد را تعیین میکند، کمرنگ میشود. موقعیت شغلی، طبقه اقتصادی، ملیت، قومیت و مناسبات قومی و قبیلهای دیگر محور اصلی ارتباط افراد نیست.
ببینید، همه در یکجهت حرکت میکنند و به یکدیگر خدمت میکنند. اینجا مناسبات «من» و منفعت فردی جای خود را به همگرایی و خدمت متقابل میدهد. فرد ممکن است پزشک، کارگر، مدیر، استاد دانشگاه یا صاحب یک موقعیت اجتماعی خاص باشد، اما در اربعین همه در نسبت با یک حقیقت مشترک قرار میگیرند.
این برابری و همگرایی را میتوان یکی از جلوههای مهم امتگرایی دانست؛ جایی که رنگ، قوم، نژاد و قبیله در برابر تعلق مشترک کمرنگ میشود و نظمی حول ولایت و امامت شکل میگیرد.
راز ماندگاری اربعین در چیست؟ بهتر بپرسم، چرا اربعین دچار فرسایش نمیشود؟
راز ماندگاری یک جنبش، پویش یا نهضت تا حد زیادی به اهداف آن بازمیگردد. هرچه اهداف یک حرکت معنادارتر و عمیقتر باشد، امکان ماندگاری و پویایی آن نیز بیشتر است.
بسیاری از جنبشهای اجتماعی در دوران مدرن، مستقیم یا غیرمستقیم حول منافع افراد، گروهها و جریانهای خاص شکل میگیرند یا اهداف آنها عمدتاً به مناسبات مادی و دنیوی محدود میشود. طبیعی است که چنین حرکتهایی با تغییر شرایط یا منافع، بهتدریج ظرفیت خود را برای بسیج اجتماعی از دست بدهند.
در مقابل، اربعین با مسئلهای مواجه است که به ابعاد عمیقتری از وجود انسان مربوط میشود. انسان معاصر در بسیاری از موارد با نوعی خلأ معنا مواجه است و به دنبال راهی برای ساماندادن به زندگی و رسیدن به رشد متوازن و کامل است.
اربعین و حرکتهایی از این جنس، بخشی از این نیاز را پاسخ میدهند؛ زیرا مبتنی بر ایمان، معنا، محبت و عقلانیت توحیدی هستند.
اربعین حسینی چگونه به یک جریان رسانهای تبدیل شده است؟
اربعین فقط یک اجتماع انسانی نیست، بلکه در طول زمان توانسته است یک نظام ارتباطی و رسانهای متمایز و فناوری نرم فرهنگی خاص خود را شکل دهد.
موکبها یکی از نمونههای مهم این ظرفیت هستند. موکب فقط محلی برای پذیرایی یا اسکان زائر نیست، بلکه میتواند یک رسانه اجتماعی و فرهنگی باشد؛ رسانهای که پیام خود را نهفقط از طریق کلام، بلکه از طریق رفتار، خدمت و تعامل میان انسانها منتقل میکند.
ازسویدیگر، انسانرسانههایی که در فضای مجازی فعالیت میکنند نیز در امتداد همین جریان قرار دارند. افراد، روایتها، تصاویر و تجربههای خود را منتشر میکنند و بهاینترتیب، یک جریان رسانهای
مردمی شکل میگیرد که الزاماً به ساختارهای رسمی رسانهای وابسته نیست.
سهم مردم در این رسانهسازی چقدر است؟
اربعین حسینی برای بازنمایی خود فقط به رسانههای متعارف متکی نیست. خود مردم در تولید و انتشار پیام آن نقش دارند. پویشهای مردمی، روایت زائران، فعالیت موکبها و حضور انسان رسانهها در فضای مجازی، مجموعهای از ظرفیتها را ایجاد میکند که میتواند تصویری متفاوت از همبستگی، مشارکت و هویت دینی ارائه دهد.
ازسویدیگر، فناوریهای مدرن رسانهای نیز میتوانند در خدمت این جریان قرار گیرند. اربعین در کنار ظرفیتهای نرم و ارتباطی بومی، از ابزارهای مدرن رسانهای نیز برای بازنمایی و امتداد پیام خود استفاده میکند.
در اربعین چه کسی مهمتر است؛ عنوان یا خدمت؟ بهنوعی پرسش این است که این همگرایی را در رفتار زائران چگونه میتوان دید؟
یکی از ویژگیهای قابلتوجه اربعین، کمرنگشدن سلسلهمراتب رسمی اجتماعی است. در اینجا عنوان و جایگاه اجتماعی فرد تعیینکننده نیست؛ رئیس، مدیر، پزشک، استاد دانشگاه و کارگر در یک جریان قرار میگیرند و هدف مشترکی را دنبال میکنند.
هر فرد نیز بر اساس توانایی و تخصص خود خدمت میکند. پزشک با تخصصش، فرد دیگری با تهیه غذا، دیگری بانظافت و فردی دیگر با جابهجایی زائران مشارکت دارد.
این خدمت متقابل اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در بسیاری از موارد، فرد بدون انتظار دریافت منفعت شخصی خدمت میکند. چنین رابطهای میتواند اعتماد و پیوند اجتماعی را تقویت کند و الگویی متفاوت از مشارکت اجتماعی ارائه دهد.
آیا رشد کمّی زائران اربعین برای سنجش موفقیت آن کافی است؟
خیر. افزایش تعداد زائران اتفاق مهمی است، اما اثرگذاری اربعین را نباید فقط با آمار جمعیت سنجید. رشد کمی زمانی اهمیت دارد که به تعمیق آثار فرهنگی و اجتماعی نیز منجر شود.
باید دید اربعین تا چه اندازه توانسته است اعتماد، همدلی، مشارکت، خدمت متقابل و احساس تعلق مشترک را تقویت کند و مهمتر از آن، آیا این تجربه پس از بازگشت زائر به زندگی روزمره او منتقل میشود یا خیر.
اگر روحیه خدمت، اعتماد، همدلی و توجه به دیگری از اربعین به زندگی اجتماعی منتقل شود، آن زمان میتوان از اثرگذاری عمیق این حرکت سخن گفت.
شاخص واقعی موفقیت اربعین چیست؟ اگر تعداد زائران را کنار بگذاریم، موفقیت اربعین را با چه معیاری باید سنجید؟
شاخص مهمتر، میزان توانایی اربعین در ایجاد و تقویت پیوندهای اجتماعی و انتقال ارزشهای این حرکت به متن زندگی جامعه است. باید بررسی کنیم تجربه اعتماد، همدلی، خدمت و مشارکت که در اربعین شکل میگیرد، تا چه اندازه پس از پایان این رویداد در روابط اجتماعی افراد استمرار پیدا میکند.
اربعین یک اجتماع عظیم انسانی است که ظرفیتهای اعتماد و مشارکت را در مقیاسی گسترده به نمایش میگذارد؛ با این تفاوت که این مشارکت نه بر اساس الزام رسمی، بلکه بر پایه ایمان، محبت و احساس تعلق مشترک شکل میگیرد.
مهمترین چالش پیشروی اربعین چیست؟ چه چیزی میتواند از اثرگذاری اجتماعی اربعین بکاهد؟
یکی از مهمترین چالشها این است که اربعین صرفاً به یک رویداد پرجمعیت سالانه تقلیل پیدا کند. افزایش تعداد زائران ارزشمند است، اما باید همزمان مراقب بود عمق معنوی، فرهنگی و اجتماعی این حرکت حفظ و تقویت شود.
اگر تجربه همگرایی، خدمت، اعتماد و مشارکت در اربعین به زندگی روزمره مردم منتقل شود، این حرکت از یک اجتماع مقطعی فراتر میرود و به یک ظرفیت پایدار اجتماعی تبدیل میشود.
از این منظر، آینده اربعین فقط به افزایش تعداد زائران وابسته نیست؛ بلکه به این بستگی دارد که این حرکت تا چه اندازه بتواند سرمایه اجتماعی ایجادشده در مسیر اربعین را به متن زندگی اجتماعی منتقل کند و فرهنگ اعتماد، مشارکت، همدلی و خدمت را از یک تجربه سالانه به یک الگوی پایدار اجتماعی تبدیل کند.
مطالب مرتبط
ارسال نظرات
- پربازدیدترین
- آخرین اخبار
پخش زنده
تلویزیون اینترنتی آستان نیوز
پویش ها
