عشق به حضرت رضا (ع) راهنمای بندگی و رستگاری جامعه اسلامی است

یکی از جان‌سوزترین جنبه‌های زندگی امام رضا (ع)، غربت ایشان در میان علاقه‌مندان و پیروانی بود که گاه به دلیل سطحی‌نگری و عدم درک دقیق از دین‌داری، بار سنگینی بر دوش ولایت می‌گذاشتند. برای واکاوی ریشه‌های دین‌داری غلط، اهمیت اعتماد به ولی خدا و تحلیل مظلومیت هشتمین امام شیعیان در شب شهادتشان، پای صحبت‌های کارشناس دینی نشسته‌ایم.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین اسماعیل رمضانی در این گفت‌و‌گو به تشریح این مفاهیم پرداخته است که شما را به مطالعه آن دعوت می‌کنیم.

شناخت دقیق مرز‌های دین‌داری حقیقی از باور‌های اشتباه، یکی از ضرورت‌های مهم جامعه امروز در ایام عزاداری آل محمد (ص) است. ازاین‌رو، این سؤال مطرح می‌شود که دین‌داری نادرست چگونه می‌تواند انسان را به مسیر انحراف بکشاند؟

اگر احساسات دینی در جایگاه غیرواقعی خود قرار گیرد، فرد دچار تعصب بی‌جا می‌شود و سخت‌تر از دیگران حق را می‌پذیرد. وقتی یک باور نادرست لباس دین به تن می‌کند، انسان به دلیل داشتن احساس تکلیف، حاضر به شنیدن استدلال‌های منطقی نیست و همین امر لغزشگاه بزرگی برای مؤمنان ایجاد می‌کند. تاریخ اسلام نشان داده است که دشمنان حقیقت همواره از این نقطه‌ضعف سود برده‌اند. بر اساس روایتی از امام باقر (ع)، بنی‌امیه ایمان را به مردم می‌آموختند؛ اما کفر و شرک را یاد نمی‌دادند: «آنِنَّ بَیِی أُمَییَةَ طَلَّقُوا لِینَّاسِ تَعْلِیمَ الإِیمَانِ وَلَمْ یُطْلِقُوا تَعْلِیمَ الشِّرْکِ» (کافی، ج ۲، ص ۴۱۵)؛ زیرا اگر مردم کفرشناسی می‌دانستند، انحرافات حاکمان را تشخیص می‌دادند. دین‌داری سطحی می‌تواند تا جایی پیش رود که افرادی با تمسک به‌ظاهر قرآن و روایات، در برابر امام معصوم بایستند؛ چنان‌که در تاریخ ثبت شده برخی پس از شهادت امام حسین (ع) با نیت تقرب به پروردگار مسجد ساختند. حضرت امام حسن مجتبی (ع) درباره این افکار منحرف فرمودند که آنان با ریختن خون پاک امام حسین (ع) قصد نزدیک‌شدن به خدا را داشتند: «یَتَقَرَّیُونَ إِلَی اللهِ بِدَمِ الحُسَیْنِ».

ارزیابی عیار بندگی و ولایت‌مداری نیازمند مواجهه با چالش‌ها و شرایطی است که ظاهر آن با محاسبات بشری هم‌خوانی ندارد. حال سؤال این است که چرا مؤمنان در مسیر زندگی با بن‌بست‌های ظاهری مواجه می‌شوند و نقش اعتماد به خدا چیست؟

رکن اصلی بندگی، اعتماد کامل به پروردگار و اولیای الهی در سخت‌ترین شرایط است. خداوند متعال گاهی صحنه آزمایش را به‌گونه‌ای قرار می‌دهد که در ظاهر هیچ راه فراری به چشم نمی‌خورد تا عیار واقعی ایمان مشخص شود. هنگامی که قوم حضرت موسی (ع) در مسیر حرکت خود به دریا رسیدند و دشمن را پشت سرخود دیدند، دچار تردید شدند؛ اما پیامبر الهی با اعتماد کامل فریاد برآورد: «قَالَ کَلَّا إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ» (سوره شعرا، آیه ۶۲). این سنت الهی در زندگی روزمره نیز جاری است؛ چه‌بسا فردی با قرائت سوره‌هایی مانند سوره مبارکه ذاریات در پی گشایش باشد؛ اما در ظاهر با گرفتاری‌های ناخواسته روبه‌رو شود. حکمت الهی در این لحظات، دفع خطرات بسیار بزرگ‌تر و امتحان میزان اعتماد بنده است. دین‌داری واقعی زمانی معنا پیدا می‌کند که انسان در بن‌بست‌های ظاهری، به تدبیر و حکمت الهی شکی راه ندهد.

تحلیل سیره هشتمین پیشوای شیعیان در شب شهادت ایشان، ابعاد تازه‌ای از غربت آن حضرت در میان جامعه آن روز را روشن می‌سازد. پرسش اساسی این است که عدم عمق معرفتی یاران چه سختی‌هایی را بر امام رضا (ع) تحمیل می‌کرد؟

امام رضا (ع) در میان مردم محبوبیت زیادی داشتند، اما بخشی از این محبوبیت حاصل نگاه‌های سطحی بود. برخی از یاران مانند اقیانوسی با عمق یک سانتی‌متر بودند که با کوچک‌ترین حادثه‌ای برخلاف محاسباتشان، دچار شک‌وتردید می‌شدند. این کم‌عمقی معرفتی سبب می‌شد که امام (ع) همواره مجبور باشند وقت زیادی را صرف پاسخ به انحرافات ذهنی و تردید‌های مداوم آنان کنند. تاریخ نشان می‌دهد که برخی افراد در بزنگاه‌ها به دلیل عدم درک تحلیل ولایت، به امام‌زمان خود زخم‌زبان می‌زدند. پایداری در مسیر ولایت نیازمند ثبات قدم و تسلیم بودن در برابر تصمیمات ولی خداست، نه تحلیل‌های شتاب‌زده و سطحی که حاصل کم معرفتی است.

مرور لحظات جان‌سوز شهادت امام رضا (ع) در این شب شهادت، دل‌های محبان را روانه حجره غریبانه طوس می‌کند. در نهایت، کیفیت شهادت آن حضرت و پیام معنوی آن در ساعات پایانی حیات مبارکشان چگونه رقم خورد؟

امام هشتم (ع) پیش از شهادت، نشانه‌ای غریب به خادم خود فرمودند و یادآور شدند که اگر عبا بر سرکشیدند، دیگرکسی منتظر پاسخ نباشد و وسایل غسل و کفن را آماده کند. این رفتار، یادآور مظلومیت حضرت فاطمه زهرا (س) در لحظات پایانی عمر مبارکشان بود. وقتی سم در پیکر مطهر امام اثر کرد، ایشان در حجره‌ای دربسته و در اوج غربت، سوز ناشی از سم سهمگین را تحمل می‌کردند.

در آن لحظات سخت، حضرت جوادالائمه (ع) به قدرت الهی وارد حجره شدند و سر مبارک پدر را بر دامن گرفتند تا امام رضا (ع) در آغوش فرزندشان جان سپارند.