اخلاق رضوی؛ نظامی توحیدی، عقلانی و کرامت‌محور برای سبک زندگی انسان معاصر

به گزارش آستان‌نیوز، چهارمین قسمت ویژه‌برنامه تلویزیونی «غریب آشنا»، با موضوع «امام رضا (ع) و اخلاق» به همت مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی و با همکاری مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی برگزار شد و حجت‌الاسلام والمسلمین محمدجعفر فیض‌آبادی، عضو هیئت علمی گروه معارف دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در گفت‌و‌گو با محمدجواد استادی، ابعاد مختلف نظام اخلاق رضوی را، تبیین کرد.

اخلاق رضوی صرفاً مجموعه‌ای از توصیه‌های اخلاقی نیست

فیض‌آبادی با بیان اینکه اخلاق رضوی را نباید تنها در قالب سفارش‌هایی همچون صداقت، امانت‌داری یا صبر خلاصه کرد، اظهار کرد: برای فهم اخلاق در مکتب امام رضا (ع) باید به مبانی معرفتی، هستی‌شناختی، انسان‌شناختی و غایت‌شناختی آن توجه داشت؛ زیرا این مبانی، شالوده نظام اخلاقی رضوی را تشکیل می‌دهند.

وی نخستین پایه این نظام را توحیدمحوری دانست و افزود: در اخلاق رضوی، فضیلت و رفتار اخلاقی از خداوند جدا نیست و انسان همواره رفتار خود را در نسبت با رضایت الهی می‌سنجد؛ از این رو، اخلاق تنها یک قرارداد اجتماعی یا سلیقه فرهنگی نیست، بلکه مسیری برای تقرب به خداوند به شمار می‌رود.

کرامت انسان؛ محور تربیت اخلاقی

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به جایگاه انسان در اندیشه رضوی گفت: امام رضا (ع) انسان را موجودی صاحب کرامت، دارای عقل، اختیار و استعداد رشد تا بی‌نهایت معرفی می‌کند؛ از همین رو، اخلاق در این مکتب بر پایه تربیت و انتخاب آگاهانه انسان استوار است؛ نه جبر‌های تاریخی، اجتماعی یا روان‌شناختی.

وی افزود: برخلاف برخی مکاتب که اخلاق را نشانه ضعف یا محدودکننده انسان می‌دانند، اخلاق رضوی جلوه‌ای از قدرت، خودکنترلی و تعالی انسان است.

عقلانیت، پایه رفتار اخلاقی

فیض‌آبادی یکی دیگر از ارکان اخلاق رضوی را عقلانیت برشمرد و تصریح کرد: در این نظام، رفتار اخلاقی بر پایه بصیرت، معرفت و حکمت شکل می‌گیرد، نه صرفاً عادت، تقلید یا احساس. به همین دلیل، اخلاق رضوی با اخلاق‌های سنتی مبتنی بر عادت یا الگو‌های صرفاً احساسی تفاوت بنیادین دارد.

عبودیت، اعتدال و کرامت؛ اضلاع اصلی نظام اخلاق رضوی

وی عبودیت را هسته مرکزی حیات اخلاقی دانست و گفت: عبودیت تنها انجام مناسک عبادی نیست، بلکه تنظیم همه ابعاد زندگی بر مدار بندگی خداست؛ به گونه‌ای که انسان از خودمحوری فاصله گرفته و رفتار خود را بر اساس ارزش‌های الهی سامان دهد.

این پژوهشگر حوزه معارف اسلامی همچنین «اعتدال»، «کرامت انسانی»، «مسئولیت اجتماعی»، «ادب»، «پیوند اخلاق و معرفت» و «آخرت‌باوری» را از دیگر مبانی نظام اخلاق رضوی معرفی کرد و افزود: در این مکتب، فضیلت همواره در نقطه تعادل قرار دارد؛ تعادل میان دنیا و آخرت، عقل و احساس، کرامت و تواضع و نیز حقوق فرد و جامعه.

اخلاق رضوی بدون مسئولیت اجتماعی معنا ندارد

فیض‌آبادی با استناد به روایات امام رضا (ع) تأکید کرد: انسان اخلاق‌مدار تنها به پاکی فردی بسنده نمی‌کند، بلکه نسبت به خانواده، جامعه، نیازمندان و سرنوشت دیگران احساس مسئولیت دارد و از تحقیر، خشونت و بی‌تفاوتی پرهیز می‌کند.

وی افزود: از منظر امام رضا (ع)، شکر خداوند از شکر مردم جدا نیست و کسی که قدردان نیکی انسان‌ها نباشد، در حقیقت، شکر الهی را نیز به جا نیاورده است؛ بنابراین رابطه انسان با خدا در نحوه رفتار او با مردم آشکار می‌شود.

اخلاق با تفکر و معرفت ماندگار می‌شود

این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به حدیثی از امام رضا (ع) مبنی بر اینکه «عبادت، تفکر در امر خداوند است»، خاطرنشان کرد: اگر عبادت با فهم، بصیرت و شناخت همراه نباشد، به عادتی ظاهری تبدیل می‌شود و نمی‌تواند شخصیت انسان را متحول کند.

وی افزود: معرفت، انگیزه‌ها، نیت‌ها و رفتار انسان را اصلاح می‌کند و اخلاق را از سطح عادت به سطح انتخاب آگاهانه ارتقا می‌دهد؛ از همین رو، اخلاق رضوی با نظریه‌های رفتارگرایانه که صرفاً بر کنترل رفتار تأکید دارند، تفاوت اساسی دارد.

اخلاق رضوی؛ الگویی برای اخلاق حرفه‌ای

فیض‌آبادی در پایان با اشاره به ظرفیت آموزه‌های رضوی در حوزه اخلاق حرفه‌ای اظهار کرد: اگرچه در سال‌های اخیر تلاش‌هایی در حوزه اخلاق پزشکی و دیگر شاخه‌های اخلاق حرفه‌ای انجام شده است، اما هنوز جای تدوین نظام‌های اخلاق حرفه‌ای مبتنی بر معارف اهل‌بیت (ع) خالی است و می‌توان در حوزه‌هایی مانند پزشکی، پرستاری، قضاوت، تجارت و آموزش، الگو‌های اخلاقی را بر اساس سیره و سخنان امام رضا (ع) طراحی و تبیین کرد.