میراث ماندگار رهبر شهید در آستان خورشید

‏چشمه‌ای که از گنجینه خورشید جوشید

نگاه رهبر شهید به هدایا و نفایس، معطوف به دو مؤلفه اساسی بود: نخست، «بصیرت آینده‌نگرانه» برای حفظ هویت تاریخی و علمی امت اسلامی تا برای نسل‌های بعدی دست‌نخورده باقی بماند؛ و دوم، «اعتماد بی‌بدیل به خزانه و موزه آستان قدس رضوی» به عنوان استوارترین و امن‌ترین نهاد در صیانت از میراث ملی و مکتوب.

ایشان در مقام عالی‌ترین شخص مسئول کشور، دریافت‌کننده نفیس‌ترین هدایای سران جهان، نخبگان، علما و مجموعه‌داران بودند. اما به‌جای انباشت این ثروت‌های ملی در گنجینه‌های محرمانه، مسیری الهی را برگزیدند: گشودن باب نذر و اهدا به بارگاه رضوی؛ و حتی عمق این ارادت و دلبستگی قلبی رهبر شهید سعید به ساحت مقدس حضرت شمس‌الشموس علیه‌السلام، در سخنان خلف صالح ایشان، نیز به‌صراحت بیان شده است؛ چنان‌که می‌فرمایند: «پدرم معمولاً هدایای ارزشمندی را که به شخص ایشان اهداء می‌کنند، به آستان قدس رضوی می‌دهند. کتاب‌های خطّی بسیار زیادی به آقا هدیه می‌شود که ایشان نوعاً آنها را به آستان قدس می‌سپارند. یکی از اساتید بزرگ و معاصر خط برای ایشان یک دیوان حافظ به خطّ شکسته‌ی نستعلیق فرستاد که بسیار زیبا بود؛ من قصد داشتم آن را به یک نفر نشان دهم که دیدم نیست؛ در نهایت، معلوم شد آقا آن را مانند بقیّه‌ی موارد خوب و زیبا به آستان قدس داده‌اند و اصلاً خودشان استفاده و تصرّف نمی‌کنند. کلّاً چیز‌های نفیس و خوب را آقا می‌دهند آنجا».

این رویکرد، علاوه بر آنکه الگویی عملی برای واقفان و خیراندیشان ساخت، کتابخانه مرکزی و موزه آستان قدس را به غنی‌ترین، پویاترین و ماندگارترین پایگاه‌های فکری جهان اسلام تبدیل کرد.

‏هشتاد نوبت عاشقی؛ سیر آماری و گنجینه‌سازی از ۱۳۶۹ تا ۱۴۰۴

نگاهی به سیر زمانی این اهدا نشان می‌دهد که این اقدام یک اتفاق مقطعی نبوده، بلکه راهبردی مستمر و ۳۵ ساله بوده است. از تیرماه ۱۳۶۹ تا بهمن‌ماه ۱۴۰۴، مجموعاً در ۸۰ نوبت، کاروان‌های متعددی از نفایس علمی و اشیاء موزه‌ای از سوی ایشان به حرم مطهر رضوی گسیل شد.

بر اساس آمار دقیق و ثبت‌شده، آثار اهدایی در بخش کتابخانه به رقم خیره‌کننده ۱۷ هزار و ۵۲۲ جلد رسید که تفکیک آن چنین است:

‏کتب خطی، دست‌نویس، نسخ عکسی و قرآن‌ها: ۱۳هزار و ۱۵۷ جلد

‏کتاب‌ها و قرآن‌های چاپ سنگی و سربی: ۴ هزار و ۳۶۵ جلد

آخرین نوبت از این اهدای بابرکت، در بهمن‌ماه ۱۴۰۴؛ درست یک ماه پیش از شهادت جانسوز ایشان رقم خورد که شامل ۸۱۰ نسخه نفیس خطی، چاپ سنگی و عکسی بود. با این رقم، رهبر شهید به عنوان بزرگ‌ترین اهداکننده کتب خطی در تاریخ هزارساله کتابخانه آستان قدس رضوی نام خود را در کنار واقفان بزرگی، چون شیخ بهایی و ابن‌خاتون ثبت کردند.

‏گل صد برگ نفایس؛ روایت خط، قدمت و اصالت

در پژوهشی که تحت عنوان «گل صد برگ» توسط محققان و خادمان مکتوبات آستان قدس انجام گرفته، آثار خطی اهدایی رهبر شهید به دو دسته ارزشمند تقسیم شده‌اند:

نفایس هنری: آثاری که از حیث خوشنویسی، مینیاتور، تذهیب، کتاب‌آرایی و هنر جلدسازی در اوج درخشش‌اند.

نفایس علمی و متنی: نسخه‌هایی که شاید ظاهری ساده داشته باشند، اما تک‌نسخه‌های یگانه در جهان، نسخ خط مؤلف یا دارای حواشی معتبر علمی هستند.

‏، اما شاخص‌ترین آثار خطی و قرآنی، در میان ۳۶۷ قرآن و جزوه قرآنی اهدایی، درخشان‌ترین گوهر، قرآن منسوب به خط مبارک امام حسین (ع) است. در کنار آن، قرآن‌های بی‌نظیر به خط محمدطاهر خوانساری (خوشنویس قرن ۱۳) و عبدالله زنجانی اصفهانی به چشم می‌خورد.

از حیث قدمت علمی، کتاب مسابیح السنة نوشته حسین بن مسعود بغوی در موضوع حدیث با تاریخ کتابت ۵۷۸ هجری قمری و کتاب زبدة الهیئة اثر خواجه نصیرالدین طوسی در موضوع نجوم با تاریخ کتابت ۶۸۵ هجری قمری، از کهن‌ترین دست‌نویس‌های اهداشده به شمار می‌روند.

‏از مدال افتخار تا تکه‌ای از آسمان؛ روایت موزه هدایا

ابعاد اهدا‌های رهبر شهید، فراتر از کتاب و کاغذ بود. تا اوایل سال ۱۴۰۴، بیش از هزار و ۷۰۰ اثر موزه‌ای نفیس و بی‌نظیر نیز به موزه رضوی اهدا شد. حجم و تنوع این اشیاء به حدی رسید که مسئولان آستان قدس را بر آن داشت تا موزه‌ای اختصاصی برای آن طراحی کنند.

‏تاریخچه و توسعه موزه هدایای رهبری:

افتتاح اولیه: بهمن ۱۳۷۳ در طبقه همکف گنجینه قرآن با مساحت ۴۰۰ متر مربع.

‏توسعه مفهومی و دیجیتال: در سال‌های ۱۳۸۸ و ۱۳۹۵، این فضای نمایشی به ۱،۳۱۴ متر مربع افزایش یافت تا با فناوری‌های روز، پذیرای زائران و پژوهشگران باشد.

‏تنوع حیرت‌انگیز اشیاء موزه‌ای: در این موزه، تنوعی کم‌نظیر از فرهنگ، هنر، ورزش و سیاست جهان به چشم می‌خورد. نمونه‌هایی از این آثار شاخص عبارت‌اند از:

‏نماد‌های دینی و متبرک: پارچه روی بقعه مطهر پیامبر اعظم (ص)، قطعات کاشی هفت‌رنگ حرم‌های مطهر امام علی (ع)، امام حسین (ع) و حضرت معصومه (س)، و رحل مرمرین یکپارچه سوره حمد.

افتخارات ملی و ورزشی: ۱۴ مدال المپیاد‌های علمی نخبگان، مدال طلای المپیک ۲۰۰۸ چین، پرچم فاتحان قله اورست و کمربند پهلوانی ورزش باستانی.

‏هنر‌ها و صنایع دستی: قالیچه تصویری عصر عاشورا (۱۳۷۲)، قالیچه محرابی ابریشمی «شجره طیبه»، شمشیر‌های جواهرنشان تاریخی، و تابلو‌های عاج و طلا.

‏عجایب و نمادها: قطعه‌ای از شهاب‌سنگ پیدا شده در نامیبیا (متعلق به سال ۱۸۳۴ میلادی)، ساز محلی کشور بروندی، و ماکت‌های سه‌بعدی اماکن مقدس جهان.

‏صیانت علمی و جاودانگی در دسترس همگان

مجموعه آستان قدس رضوی در راستای پاسداشت این گنجینه عظیم، اقدام به ایجاد پایگاه‌های آسیب‌شناسی، مرمت تخصصی، و تصویربرداری کامل از تمامی نسخ کرده است.

تاکنون فهرست نسخ خطی اهدایی در ۱۴ مجلد به چاپ رسیده و تمامی اطلاعات و تصاویر این آثار در سامانه اینترنتی به نشانی https://opac.library.razavi.ir/ در دسترس عموم پژوهشگران و نسخه شناسان جهان قرار گرفته است.

میراث مکتوب و موزه‌ای رهبر شهید، روایتی شکوهمند و زنده از پیوند علم، هنر، حکمت حکمرانی و ارادت الهی است؛ یادگاری تمدن‌ساز که تا همارۀ تاریخ، در صحن و سرا و خزانه حضرت رضا (ع) جاودانه خواهد ماند.