لیلةالمبیت الگوی جاودان مسئولیت‌پذیری اجتماعی و حفظ کیان جامعه اسلامی است

با پایان یافتن ایام سوگواری آل‌الله و ورود به ماه ربیع‌الاول، زیست معنوی جامعه وارد مرحله تازه‌ای از رویش و تحرک می‌شود. پرسش نخست این است که چگونه می‌توان از پیام تاریخی این ماه برای بهسازی رفتار فردی و اجتماعی بهره برد؟

ماه ربیع‌الاول در حقیقت فرصت بهره‌برداری عملی از معارفی است که در دو ماه محرم و صفر در جان و دل اندوخته شده است. واژه ربیع در لغت به معنای بهار است و خروج از فضای حزن و ورود به ماه سرور اهل‌بیت، به معنای سطحی‌نگری یا خروج از فضای معنوی نیست، بلکه گام برداشتن در مسیر مسئولیت‌های اجتماعی و عمل به آموزه‌های دینی است. در این ماه، وقایع شگرفی همچون هجرت پیامبر گرامی اسلام (ص)، واقعه لیلةالمبیت، میلاد مسعود حضرت خاتم‌الانبیاء (ص) و آغاز امامت حضرت ولی‌عصر (عج) قرار گرفته است که هر یک قطب‌نمایی برای حرکت جامعه اسلامی به سوی تعالی محسوب می‌شوند. هجرت نبوی مبدأ تاریخ مسلمانان قرار گرفت، زیرا نشان داد ایمان واقعی بدون حرکت، تغییر و تلاش برای ایجاد محیطی سالم صورت نخواهد پذیرفت. ایثار و ازخودگذشتگی حضرت علی (ع) در شب اول این ماه، در واقع حیات تازه به جریان حق بخشید و نشان داد که پایداری یک باور، نیازمند آمادگی برای فداکاری در حساس‌ترین لحظات است.

‏

در سرآغاز هجرت نبوی، توطئه دارالندوه نقطه عطف خطری جدی برای اصل جریان وحی بود. جان‌نثاری حضرت علی (ع) در آن شب سرنوشت‌ساز چه نسبتی با حفظ کیان جامعه اسلامی دارد؟

هنگامی که مشرکان مکه دریافتند دعوت اسلام در حال نفوذ به بستر‌های تازه است، در دارالندوه گرد هم آمدند تا تصمیمی قطعی برای حذف فیزیکی پیامبر اکرم (ص) اتخاذ کنند. نقشه آنها طوری طراحی شده بود که جوانانی از قبایل گوناگون به صورت دسته‌جمعی بر حضرت وارد شوند تا امکان قصاص از سوی بنی‌هاشم سلب گردد. در چنین مقطع باریکی، فرشته وحی پیامبر (ص) را از این توطئه آگاه ساخت و فرمان هجرت صادر شد. پیامبر خدا (ص) هنگام خروج از خانه آیه شریفه «وَجَعَلْنَا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَیْنَاهُمْ فَهُمْ لَا یُبْصِرُونَ» (سوره یس، آیه ۹) را تلاوت فرمودند و از میان محاصره‌کنندگان عبور کردند. اما بقای این حرکت مستلزم آن بود که دشمن متوجه خروج ایشان نشود. در این جا بود که امیرالمؤمنین (ع) با شجاعتی وصف‌ناپذیر در بستر پیامبر (ص) خوابیدند. این اقدام علی (ع) صادرکننده پیام بزرگی به تاریخ بود؛ حفظ جان رهبر و هادی جامعه بر هر امر دیگری مقدم است، چرا که استمرار هدایت امت و حفظ ساختار دین در گرو سلامت و بقای رهبری الهی است.

خانم احمدی شیروان: در روایات و تفاسیر اسلامی، فضیلت لیلةالمبیت به عنوان یکی از برجسته‌ترین مناقب علوی یاد شده است. این ایثار چه بازتابی در آیات قرآن و معارف الهی داشته است؟

ارزش این اقدام امیرالمؤمنین (ع) به قدری والا بود که خدای متعال آیه ۲۰۷ سوره بقره را در شأن ایشان نازل فرمود: «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ»؛ از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می‌فروشد و خدا نسبت به بندگان مهربان است. تمامی مفسران برجسته شیعه و افزون بر ۳۰۰ آیه از قرآن کریم بر اساس گزارش‌های معتبر تاریخی مانند آنچه قندوزی حنفی در ینابیع‌الموده (صفحه ۱۲۶) آورده، در فضیلت و مناقب امیرالمؤمنین (ع) نازل شده است. در خطبه ۱۹۲ نهج‌البلاغه موسوم به خطبه قاصعه نیز حضرت علی (ع) به ارتباط عمیق خود با رسول خدا (ص) اشاره کرده و می‌فرمایند: «وَ قَدْ عَلِمْتُمْ مَوْضِعِی مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ بِالْقَرَابَةِ الْقَرِیبَةِ وَ الْمَنْزِلَةِ الْخَصِیصَةِ». این همراهی و آموزش مستقیم سبب شد تا جامعیت فضائل اخلاقی، علمی و شجاعت انبیای گذشته در وجود مبارک ایشان تجلی یابد و در شب لیلةالمبیت نیز خداوند متعال به واسطه این ایثار بزرگ، نزد فرشتگان خویش مباهات کند.

با حلول ماه ربیع‌الاول، موضوع تجدید بیعت و پیمان با امام عصر (عج) مطرح می‌شود. این مفهوم در سنت اسلامی چه معنایی دارد و چگونه زندگی انسان امروز را جهت‌دهی می‌کند؟

بیعت از ریشه بیع به معنای دادوستد و معامله است. قرآن کریم حقیقت حیات انسان را نوعی معامله می‌داند؛ آنجا که می‌فرماید «وَالْعَصْرِ * إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِی خُسْرٍ» (سوره عصر، آیات ۱ و ۲) انسان همواره در حال مصرف کردن سرمایه عمر و زمان خویش است. اگر این سرمایه در متنی ارجمند هزینه نشود، دچار زیان قطعی خواهد شد. دین مبین اسلام با مطرح کردن بیعت، در واقع به دادوستد‌ها و تعاملات انسان جهت می‌دهد. بیعت یعنی انسان فکر، قلم، توان مالی، وقت و تعهد اجتماعی خود را در مسیر رضایت الهی و همراهی با ولیّ خدا قرار دهد. امیرالمؤمنین (ع) در حدیثی گرانقدر می‌فرمایند: «أَلا إِنَّهُ لَیْسَ لِأَنْفُسِکُمْ ثَمَنٌ إِلا الْجَنَّةَ فَلا تَبِیعُوهَا إِلا بِهَا» (بحارالأنوار، جلد ۷۵، صفحه ۱۳۲)؛ آگاه باشید که قیمتی برای جان شما جز بهشت نیست، پس آن را به کمتر از بهشت نفروشید. تجدید بیعت در آغاز ماه ربیع‌الاول به معنای بازسازی خط‌مشی زندگی، تقویت مسئولیت‌پذیری در برابر جامعه و تجدید پیمان برای ایستادگی در مسیر حق و عدالت است.

‏

با توجه به چالش‌های پیچیده امروز، آموزه‌های واقعه لیلةالمبیت و هجرت نبوی چگونه می‌توانند به عنوان الگویی کاربردی برای حفظ وحدت و پایداری جامعه مورد استفاده قرار گیرند؟

درس بزرگ لیلةالمبیت برای جامعه امروز، درک اولویت‌ها و ترجیح دادن مصالح عمومی امت بر منافع فردی است. علی (ع) در آن شب بدون هیچ‌گونه تردیدی خود را سپر بلای رسول خدا (ص) کرد تا اصل حرکت اسلام و جامعه‌پذیری دینی نوپا آسیب نبیند. امروز نیز جامعه ما برای عبور از موانع و ایستادگی در برابر فشار‌های بیرونی، نیازمند همان روحیه فداکاری، آگاهی و انسجام درونی است. حمایت از محور وحدت، تقویت همبستگی ملی، دستگیری از نیازمندان و پاسخگویی مسئولانه به نیاز‌های نسل جوان، همگی مصادیقی از امتداد زیست علوی در دوران حاضر هستند. هجرت پیامبر (ص) نشان داد که تحول منطقی و جامعه‌سازی بر پایه امنیت و ایمان حاصل می‌شود و جان‌نثاری علی (ع) ثابت کرد که محافظت از این بنیان‌ها نیازمند هوشیاری و ثبات قدم است. با تمسک به این الگو‌های راستین، امت اسلامی می‌تواند در مسیر ساخت جامعه‌ای پیشرو، متخلق و عدالت‌محور گام‌های استواری بردارد.