سایه‌سار رحمت نبوی؛ منشور برادری و ایستادگی

برای درک عمیق‌تر آموزه‌های این مسیر لبریز از حکمت، سراغ پژوهشگری رفته‌ایم که سال‌ها در تاریخ نبوی به تتبع پرداخته است. حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر حسین عبدالمحمدی، عضو هیئت‌علمی و مدیرگروه تاریخ اهل‌بیت (ع) جامعه‌المصطفی العالمیه و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، با تألیف آثار ارزشمندی همچون «سیره تبلیغی پیامبر اکرم (ص)»، «رخداد‌هایی از عصر نبوی در قرآن»، «نقد و بررسی دیدگاه مستشرقان درباره اهداف غزوات و سرایای پیامبر اکرم (ص)» و «بررسی انتقادی روش تاریخ‌نگاری مقاله محمد؛ پیامبر اسلام» و... دانش‌آموخته‌ای برجسته در این عرصه است. شما را به مطالعه این گفت‌و‌گو دعوت می‌کنیم.

غبار جاهلیت و طلوع رحمت

دکتر عبدالمحمدی درباره شرایط جامعه در آستانه ظهور پیامبر (ص) توضیح می‌دهد: بررسی وضعیت اجتماعی شبه‌جزیره عربستان در آستانه بعثت، نشان‌دهنده یک انحطاط و فروپاشی همه‌جانبه در ابعاد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی است. نبود یک حکومت مرکزی مقتدر و حاکمیت مطلق نظام قبیله‌ای، امنیت پایدار را از میان برده و کشمکش‌های خونین را به زیست روزمره تبدیل کرده بود. از نظر اقتصادی نیز غارتگری جای مناسبات عادلانه را گرفته بود و علم و خردورزی به خاموشی گراییده بود. قرآن کریم این پرتگاه سقوط را توصیف کرده و می‌فرماید: «وَکُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهَا» (سوره آل‌عمران، آیه ۱۰۳؛ و بر لب پرتگاهی از آتش بودید، پس شما را از آن نجات داد). پیامبر اکرم (ص) برای نجات جامعه از این انحطاط، کانون تمرکز خود را بر اصلاح فرهنگ و تغییر نگرش عمومی قرار دادند.

ایشان می‌افزاید: شئون گوناگون زندگی انسان از جمله امور اجتماعی، سیاسی و اقتصادی همگی بر یکدیگر اثر می‌گذارند، اما در این میان، فرهنگ نقش کانون تفکر و سلسله‌اعصاب را در پیکره جامعه ایفا می‌کند. رسول گرامی اسلام (ص) بدون اتکا به ثروت‌های فراوان یا ابزار‌های مادی، افکار و باور‌های مردم را زیر و رو کردند. هنگامی که بینش‌ها و ارزش‌های بنیادی حاکم بر افکار عمومی تغییر یافت، رفتار‌های فردی و روابط اجتماعی نیز اصلاح شد و جامعه‌ای که در انحطاط کامل قرار داشت، در مسیر تعالی و رشدی شتابان قرار گرفت.

‏انقلاب در باور‌ها

دکتر عبدالمحمدی درباره محور تبلیغی پیامبر (ص) بیان می‌کند: سیره تبلیغی حضرت رسول (ص) در سیزده سال نخست بعثت، تمرکز بر تبیین مبدأ و معاد و جایگزینی توحید به جای شرک بوده است. این چرخش معرفتی موجب شد تا ارزش‌های اخلاقی جایگزین ملاک‌های جاهلی شده و مسئولیت‌پذیری فردی و باور به حسابرسی الهی، جان تازه‌ای به روح مردم بدمد؛ به طوری که حتی یک بادیه‌نشین تازه مسلمان با شنیدن آیاتی کوتاه به درک والایی از حکمت دین می‌رسید. در منابع روایی نقل شده است شخصی خدمت پیامبر آمد و درخواست آموزش قرآن کرد. وقتی به او آیات پایانی سوره زلزال آموزش داده شد که می‌فرماید: «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْرًا یَرَهُ وَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَه» (سوره زلزال، آیات ۷ و ۸؛ پس هر کس به اندازه سنگینی ذره‌ای کار خیر انجام دهد آن را می‌بیند و هر کس به اندازه سنگینی ذره‌ای کار شر انجام دهد آن را می‌بیند)، آن شخص دریافت که در برابر تمامی رفتار‌های خود مسئول است و همین حقیقت برای هدایت او بس است.

این استاد تاریخ اسلام تصریح می‌کند: پیامبر اکرم (ص) پس از شنیدن این ماجرا با تعبیری کوتاه و پرمعنا فرمودند: «جَاءَ أَعْرَابِیٌّ وَذَهَبَ فَقِیهًا» (کافی، جلد ۲، صفحه ۶۲۱؛ بادیه‌نشینی آمد و دانشمندی ژرف‌نگر بازگشت). این رویکرد نشان می‌دهد که تعمیق باور‌های درونی، خشت اول تحول جامعه است. پیامبر اسلام (ص) برای پاک‌سازی مناسبات جاهلی، تغییر را از عمق جان و فکر انسان‌ها آغاز کردند تا نظم اجتماعی بر پایه اخلاق و بیداری درونی شکل گیرد.

‏مرگ تعصبات جاهلی

مدیر گروه تاریخ اهل‌بیت (ع) جامعه‌المصطفی العالمیه درباره مبارزه پیامبر (ص) با تعصبات قبیله‌ای خاطرنشان می‌سازد: تعصبات کور قومی، نژادی و منطقه‌ای از بزرگ‌ترین مانع‌های رشد و همبستگی در جوامع بشری است که حق را قربانی تمایلات گروهی می‌کند. پیامبر اکرم (ص) برای پاک‌سازی جامعه از این آسیب، مبارزه‌ای پیگیر در دو عرصه فرهنگ‌سازی و اقدام عملی را پیش گرفتند. جامعه جاهلی ملاک ارزش را در تعصب به قبیله و سرزمین می‌دانست، اما پیامبر اکرم (ص) با تکیه بر تعالیم الهی، هویتی نو بر پایه توحید و تقوا تعریف کردند. قرآن کریم با صراحت خط بطلانی بر تمام تمایلات نژادی کشید و فرمود: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ» (سوره حجرات، آیه۱۳؛‌ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره‌ها و قبایل قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید، همانا گرامی‌ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست).

ایشان می‌گوید: پیامبر خدا (ص) در کلام خود نیز بر برابری انسان‌ها تأکید کرده و تمام امتیازات موهوم نژادی را نفی می‌فرمودند. ایشان در بیانی ماندگار خطاب به مردم فرمودند: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَلَا إِنَّ رَبَّکُمْ وَاحِدٌ وَإِنَّ أَبَاکُمْ وَاحِدٌ أَلَا لَا فَضْلَ لِعَرَبِیٍّ عَلَى عَجَمِیٍّ وَلَا لِعَجَمِیٍّ عَلَى عَرَبِیٍّ وَلَا أَسْوَدَ عَلَى أَحْمَرَ وَلَا أَحْمَرَ عَلَى أَسْوَدَ إِلَّا بِالتَّقْوَى» (تحف‌العقول، صفحه ۳۴؛‌ای مردم! آگاه باشید که پروردگار شما یکی است و پدر شما یکی است. هیچ عربی بر غیرعرب و هیچ غیرعربی بر عرب و هیچ سیاهی بر سرخ و هیچ سرخی بر سیاه برتری ندارد مگر به تقوا). این آموزه‌ها ملاک شرافت را از نسب و قبیله به پرهیزکاری و کرامت اخلاقی منتقل ساخت.

‏پیوند برادری ایمانی

دکتر عبدالمحمدی در تبیین عملکرد عملی پیامبر (ص) یادآور می‌شود: پیامبر مکرم اسلام (ص) برای تحکیم پیوند‌های اجتماعی، برادری ایمانی را جایگزین همبستگی‌های قبیله‌ای ساختند و هویتی فرازمینی و فرامنطقه‌ای پایه‌گذاری کردند؛ الگویی که در آن انسان‌ها فارغ از زبان و جغرافیا، بر محور ایمان پیوند می‌خوردند. قرآن کریم این پیوند دلی را با عبارت «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» (سوره حجرات، آیه ۱۰؛ همانا مؤمنان با یکدیگر برادرند) به عنوان یک اصل ثبت کرد و پیامبر (ص) نیز در عمل به آن جامه تحقق پوشاندند. در مدینه، سلمان فارسی از ایران به‌عنوان مشاور امین معرفی شد و بلال حبشی و صهیب رومی در جایگاه‌های والای اجتماعی قرار گرفتند، در حالی که برخی نزدیکان نسبی پیامبر (ص) به دلیل انحراف و گمراهی مورد سرزنش قرار گرفتند.

ایشان می‌افزاید: این رفتار هوشمندانه نشان داد که در منطق اسلام، معیار ارزش تنها حق‌مداری و تقواست. پیمان‌های اجتماعی و اخوتی که پیامبر (ص) میان مسلمانان منعقد ساختند، زمینه‌ساز امنیتی پایدار و نظمی بی‌نظیر شد. اگر جوامع امروز بخواهند به همگرایی واقعی دست یابند، باید از این الگوی فرامنطقه‌ای الهام بگیرند و به جای دامن زدن به مرزبندی‌های تفرقه‌افکن، بر محور هویت مشترک ایمانی و انسانی گرد هم آیند.

‏عدالت فراتر از قبیله

عضو هیئت علمی مؤسسه امام خمینی (ره) درباره حاکمیت اصل عدالت در سیره نبوی اظهار می‌دارد: عدالت‌ورزی و ترجیح حق بر تمایلات شخصی و گروهی، شاخصه اصلی جامعه‌ای است که بر مدار تعالیم نبوی شکل می‌گیرد. در فرهنگ جاهلی، حمایت بی‌قید و شرط از هم‌قبیله‌ای حتی در صورت تجاوز و ستمگری یک اصل شمرده می‌شد، اما رسول گرامی اسلام (ص) این سنت نادرست را ابطال نمودند و به جامعه آموختند که حق‌طلبی نباید فدای خویشاوندی یا تعصبات گروهی شود. قرآن کریم در آیه‌ای صریح، مؤمنان را به ایستادگی در راه قسط فرا می‌خواند و می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوَالِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِین» (سوره نساء، آیه ۱۳۵؛‌ای کسانی که ایمان آورده‌اید! کاملاً قیام به عدالت کنید، برای خدا شهادت دهید، حتی اگر به زیان خود شما یا پدر و مادر و نزدیکان شما باشد).

او ادامه می‌دهد: این آیه شریف و تعالیم کاربردی پیامبر اسلام (ص) نشان می‌دهد که هیچ تعصبی نباید مانع از اجرای عدالت شود. جامعه زمانی به سامان واقعی می‌رسد که آحاد آن در برابر حق خاضع باشند و خطای نزدیکان خویش را توجیه نکنند. پیامبر اکرم (ص) با خشکاندن ریشه‌های کشمکش‌های قبیله‌ای و حاکم ساختن قانون الهی، توانستند در مدت کوتاهی جامعه‌ای متراکم از خصومت‌ها را به امت واحد و مقتدری تبدیل کنند که بزرگ‌ترین امپراتوری‌های آن عصر را مجذوب عظمت و انضباط خود ساخت.

مشعل فروزان عزت و وحدت امت

این پژوهشگر تاریخ اسلام تأکید می‌کند: دستاورد‌های بعثت نبوی و سیره پیامبر اعظم (ص) در سالروز رحلت شهادت‌گونه‌شان، اثبات می‌کند که تعالیم اسلامی بهترین الگو برای تحقق وحدت و ایستادگی در برابر چالش‌های معاصر است. امروز که ملت ما در سوگ رهبر شهید خود، در آستان مهر رضوی داغدار، اما استوار ایستاده، تمسک به شعار «ایران امام رضا (ع)؛ خون‌خواه و جان‌فدا» امتداد طبیعی همان راهبرد نبوی در پرهیز از تفرقه، ایستادگی بر مدار حق و فداکاری در راه ارزش‌های الهی است. پرچم اسلام چتر گسترده‌ای دارد که می‌تواند همه اقوام و گرایش‌ها را زیر سایه عزتمند خود گرد هم آورد.

دکتر عبدالمحمدی در پایان خاطرنشان می‌سازد: تجارب تاریخی نشان داده است که هرگاه امت اسلامی به مکتب مجاهدانه پیامبر (ص) بازگشته، به شکوه و اقتدار دست یافته است. امروز نیز زیست متعالی و تحقق تمدن نوین اسلامی در گرو احیای همین سیره نبوی، تقویت برادری و روحیه جان‌فدایی در راه حق است. خون پاک شهدای راه حق و رهبر فرزانه انقلاب، مشعل فروزانی است که جان‌های بیدار را به ایستادگی فرا می‌خواند تا ملت‌های مسلمان با الگوی نفی تعصبات و همدلی، مسیر عزت و سعادت پایدار را بپیمایند.