نسخه‌های خطی کتابخانه ملک، روایت‌گر طب و بهداشت در اعصار گذشته

به گزارش آستان نیوز، علیرضا حیدری، مسئول بخش پژوهش و نشر کتابخانه و موزه ملی ملک دراین‌خصوص به خبرنگار ما، گفت: «وندیداد»، یکی از کتاب‌های کهن ایرانیان به شمار می‌آید که در ۲۱ فصل دربردارنده بخش‌های گوناگون است.

وی تصریح کرد: با نگرش ژرف به متن این کتاب، می‌توان آگاهی‌های سودمندی در زمینه زندگی اجتماعی، جغرافیای اساطیری، تاریخ اساطیری و پزشکی کهن به دست آورد.

حیدری ادامه داد: از جمله موضوعات مهم در پژوهش‌های نوین درباره کتاب وندیداد، بررسی تاریخ پزشکی و تحولات از طب باستانی به دانش کهن پزشکی و طب جدید است.

وی افزود: در این میان، یکی از بخش‌های قابل‌توجه در این اثر، شیوه برخورد نیاکان ما با بیماری‌های واگیردار است. در حقیقت باتوجه‌به این کتاب، می‌توان سیر تحول کوشش بشر برای رویارویی با بیماری‌های واگیردار (مسری) را در دوران تازه دریافت.

معرفی نسخه خطی وندیداد

مسئول بخش پژوهش و نشر کتابخانه و موزه ملی ملک بیان کرد: نسخه‌ای خطی از وندیداد در کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد مقدس نگهداری می‌شود که از دیدگاه زمانی کهن‌ترین بخش این نسخه در سال ۱۰۳۲ هجری قمری (یعنی دوره صفوی) نوشته شده و احتمالاً بخش نونویسی شده آن مربوط به دوران قاجاریه است.

وی در ادامه، گفت: نسخه وندیداد دیگری نیز در کتابخانه و موزه ملی ملک، موقوفه آستان قدس رضوی در تهران، با شماره ثبت ۶۵۴۹ وجود دارد. این نسخه بر پایه پژوهش علیرضا دولتشاهی، کتابدار این مجموعه منتشر شده در شماره ۳۸ مجله «گزارش میراث (۱۳۸۹)»، احتمالاً در سال ۱۶۷۰ میلادی (۱۰۴۸ هجری قمری) کتابت شده است. همچنین دولتشاهی آن را «وندیداد ساده» نامیده است.

حیدری در معرفی این نسخه بر پایه پژوهش دولتشاهی، عنوان کرد: این اثر در ۵۳۵ صفحه (۲۶۷ برگ) کاغذ کم‌رنگ ۱۹ سطری در ابعاد ۳۹ در ۳۰ سانتی‌متر کتابت شده است.

وی افزود: جلد اثر چرم آلبالویی، ترنج‌دار با دو سرترنج، روی جلد خط طلایی و حاشیه جلد کاغذ با گل برجسته، عطف قهوه‌ای میله‌دار و داخل جلد کاغذ رنگ‌شده است.

۳ رساله خطی مرتبط با درمان آبله

مسئول بخش پژوهش و نشر کتابخانه و موزه ملی ملک با اشاره به اینکه انستیتو پاستور در مردادماه سال ۱۲۹۹ به‌صورت رسمی افتتاح شده است، اظهار کرد: رساله خطی به نام «تلقیحیه» در این کتابخانه وجود دارد که ترجمه‌ای از رساله آبله‌کوبی ادوارد جنر، با اضافاتی از مترجم است.

وی افزود: این رساله در تشریح چگونگی آبله‌کوبی و انواع آبله‌ها و دارو‌های آن در سال ۱۲۴۳ هجری قمری کتابت و به فتحعلی‌شاه قاجار و عباس میرزا اهدا شده است.

وی در معرفی ادوارد جِنِر (زاده ۱۷ مه ۱۷۴۹- درگذشت ۲۶ ژانویه ۱۸۲۳) نیز گفت: جنر، یک پزشک انگلیسی بود که کاربرد واقعی واکسیناسیون را کشف کرد. او را همچنین پدر ایمنی‌شناسی می‌دانند، و گفته می‌شود کار او بیش از هر کسی، جان انسان‌ها را نجات داده است.

حیدری ادامه داد: همچنین دو دست‌نویس دیگر درباره آبله و راه‌های مقابله با آن در کتابخانه و موزه ملی ملک نگهداری می‌شود.

وی بیان کرد: یکی از این رساله‌ها با محوریت مرض آبله و تاریخ شناسایی و نظریه اطبای قدیم درباره آن و همچنین نظر پزشکان اروپایی و دارو‌های ضد آن و بسط واکسیناسیون آبله در عثمانی، نوشته شده است.

وی افزود: این نسخه در سال ۱۳۰۶ هجری قمری و به خط نستعلیق بر روی کاغذ فرنگی خط‌دار، کتابت شده است. همچنین اثر حاضر دارای قطع وزیری کوچک، رکابه‌دار و جلد تیماج قهوه‌ای با آستر کاغذ بنفش است.

مسئول بخش پژوهش و نشر کتابخانه و موزه ملی ملک عنوان کرد: یک نسخه خطی منحصر‌به‌فرد آبله‌کوبی نیز در این کتابخانه وجود دارد که از آن، ظاهراً نمونه دیگری در کتابخانه‌های ایران شناسایی و معرفی نشده است.

وی گفت: این نسخه، رساله‌ای مختصر در باب آبله‌کوبی (واکسین)، اثر «ژوزف دزیره طولوزان»، اپیدمیولوژیست فرانسوی و از بنیان‌گذاران مدرسه طب در دارالفنون عهد ناصری است که بیش از ۳۰ سال پزشک مخصوص ناصرالدین‌شاه قاجار (۱۲۶۴-۱۳۱۳هجری قمری) بوده است. مترجم و کاتب نسخه نیز مصطفی بن عقیل علوی اصفهانی است.

یادآور می‌شود، کتابخانه و موزه ملی ملک واقع در «تهران، خیابان امام خمینی (ره)، خیابان سی تیر، خیابان یارجانی، خیابان ملل متحد (میدان مشق)»، در سال ۱۳۱۶ هجری شمسی، توسط حاج حسین آقا ملک وقف حرم مطهر رضوی شده است.