از اربعین علمی تا دیپلماسی دانشگاهی؛ روایت یک سفر فراتر از زیارت

اربعین، برای دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)، صرفاً مقصد یک سفر نبود؛ میدانی برای دیدن، گفت‌و‌گو کردن، ایده‌پردازی و ساختن همکاری‌های تازه بود. هیئت اعزامی این دانشگاه در سفر به عراق، از صحن حرم امام حسین (ع) و نشست‌های علمی کربلا تا دانشگاه‌های حلّه و بغداد، از گفت‌و‌گو با عالمان و مدیران علمی تا دیدار با دانش‌آموختگان عراقی، یک مسیر مشخص را دنبال کرد؛ مسیری که در آن «زیارت» به موضوعی برای پژوهش، «اربعین» به عرصه‌ای برای گفت‌وگوی علمی و «اشتراکات ایران و عراق» به زمینه‌ای برای شکل‌گیری همکاری‌های پایدار تبدیل شد.

به گزارش آستان‌نیوز، سفر هیئت دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) به عراق در ایام اربعین، در شرایطی انجام شد که این دانشگاه با مجموعه‌ای از ظرفیت‌های علمی، پژوهشی، تربیتی و فناورانه وارد میدان شده بود؛ ظرفیتی که در جریان این سفر، در قالب حضور در همایش‌های بین‌المللی، ارائه مقالات و سخنرانی‌های علمی، نشست با رؤسای دانشگاه‌ها، انعقاد تفاهم‌نامه، طراحی دوره‌های آموزشی مشترک، تدوین درسنامه‌های معارف اهل‌بیت (ع)، بررسی راهکار‌های فناورانه برای خدمت به زائران و فعال‌سازی شبکه دانش‌آموختگان عراقی به کار گرفته شد.

آنچه این سفر را از یک حضور معمول دانشگاهی متمایز می‌کند، حرکت تدریجی از «حضور» به «اثرگذاری» است؛ از حضور در یک رویداد علمی آغاز می‌شود، به ارائه دیدگاه‌های تخصصی می‌رسد، در گفت‌و‌گو‌های دانشگاهی به ایده‌های مشترک تبدیل می‌شود، در تفاهم‌نامه‌ها شکل رسمی می‌گیرد و در نهایت، افق همکاری‌های آموزشی، پژوهشی، فناورانه و تربیتی میان ایران و عراق را ترسیم می‌کند.

این، روایت همین مسیر است.

ایستگاه نخست؛ حضور در قلب جریان علمی اربعین

نخستین برنامه هیئت اعزامی دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)، حضور در دهمین همایش بین‌المللی «زیارت اربعین و تحولات عصر دیجیتال» در کربلای معلی بود؛ رویدادی که با همت مرکز پژوهش‌های آستان مقدس امام حسین (ع) و با حضور پژوهشگران و استادانی از بیش از ۵۰ کشور برگزار شد.

دکتر ابراهیم داوودی، مدیر امور بین‌الملل دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)، با اشاره به این رویداد، بر ویژگی متفاوت این دوره از همایش تأکید کرد؛ همایشی که موضوع زیارت اربعین را در مواجهه با یکی از مهم‌ترین تحولات جهان معاصر، یعنی فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی، مورد بررسی قرار داد.

افتتاحیه این همایش در صحن مطهر امام حسین (ع) برگزار شد؛ جایی که فضای علمی رویداد با فضای معنوی حرم سیدالشهدا (ع) در هم آمیخت و پس از آن، نشست‌های تخصصی در مدینه‌الزائرین امام حسین (ع) ادامه یافت.

اما اهمیت این حضور برای دانشگاه امام رضا (ع) صرفاً به شرکت در یک همایش بین‌المللی محدود نماند. سه تن از استادان و مدیران دانشگاه، یعنی دکتر ابراهیم دانشی‌فر، رئیس دانشگاه، دکتر ابراهیم داوودی، مدیر امور بین‌الملل و دکتر عادل قاضی‌خانی، عضو هیئت‌علمی گروه مهندسی کامپیوتر، در این رویداد به ارائه دیدگاه‌های علمی پرداختند.

در کنار این حضور رسمی، گفت‌وگوی علمی با دکتر دانشی‌فر در موکب «دین و دانش» و عمود ۸۳۳ مسیر نجف به کربلا، تصویری گسترده‌تر از نگاه دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) به اربعین و نقش دانشگاه در این جریان ارائه کرد.

دانشی‌فر با اشاره به پیوند‌های عمیق ملت‌های ایران و عراق، محبت اهل‌بیت (ع) و علم را دو زبان مشترک میان دو ملت دانست و تأکید کرد این اشتراکات می‌تواند زمینه‌ساز تعاملات پایدار میان دو کشور باشد.

رئیس دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) اربعین را فراتر از یک رویداد مذهبی و عرصه‌ای با مسائل متعدد علمی و اجتماعی دانست و مدیریت جمعیت، سلامت و امنیت زائران، فناوری اطلاعات، خدمات‌رسانی و زیرساخت‌ها را از جمله زمینه‌هایی برشمرد که دانشگاه‌ها باید برای آنها راهکار علمی ارائه کنند.

او همچنین برنامه‌های دانشگاه در اربعین را در سه محور دانشجویی، رسانه‌ای و علمی عنوان کرد و از اعزام کاروان‌های دانشجویی، حضور گروه‌های تبیینی در مواکب، فعالیت موکب رسانه‌ای، تولید محتوای چندزبانه و برگزاری نشست‌های علمی مشترک با دانشگاه‌های عراق خبر داد.

دانشی‌فر با اشاره به همکاری‌های علمی دانشگاه با مراکزی در بصره، حله، کوفه و عتبه حسینیه، اربعین‌پژوهی، ظرفیت‌های تمدنی اربعین، تحول دیجیتال و فناوری‌های نوین زیارت را از جمله موضوعات برنامه‌های مشترک علمی دانست.

در همین راستا، رئیس دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) از طراحی سامانه‌ای مبتنی بر هوش مصنوعی مولد برای آموزش و ارزیابی خادمان عتبات و مواکب خبر داد؛ سامانه‌ای که آموزش زبان فارسی و عربی و دوره‌های تخصصی مورد نیاز خادمان و موکب‌داران را پوشش می‌دهد و می‌تواند به ارتقای کیفیت خدمت‌رسانی به زائران کمک کند.

به این ترتیب، حضور دانشگاه در جریان علمی اربعین تنها به ارائه مقاله و شرکت در همایش محدود نشد؛ بلکه اربعین از همان ابتدا به‌عنوان میدانی برای پیوند علم، فناوری، خدمت‌رسانی و توسعه همکاری‌های ایران و عراق مورد توجه قرار گرفت.

این حضور، در واقع نخستین حلقه از زنجیره‌ای بود که در ادامه سفر، گسترده‌تر شد.

ایستگاه دوم؛ وقتی اربعین به موضوع پژوهش دانشگاهی تبدیل شد

در سمینار بین‌المللی «دیپلماسی زیارت و نقش تمدنی و تربیتی زیارت اربعین» در دانشگاه حلّه عراق، چهار استاد دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) ابعاد مختلف این پدیده را از منظر فناوری، تربیت، تمدن و روابط بین‌الملل بررسی کردند.

دکتر دانشی‌فر در مقاله «امر قدسی و الگوریتم: تحول در زیارت اربعین با کمک هوش مصنوعی» به یک پرسش اساسی پرداخت: آیا هرجا که فناوری می‌تواند وارد شود، باید از آن استفاده کرد؟

پاسخ او، تأکید بر ضرورت تفکیک میان تجربه شخصی و معنوی زائر با حوزه‌های پشتیبان زیارت بود. بر این اساس، هوش مصنوعی می‌تواند در حوزه‌هایی مانند مدیریت منابع، لجستیک، زیرساخت، سلامت و امنیت زائران نقش‌آفرین باشد، اما در جایی که مستقیماً تجربه شخصی و معنوی زیارت را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد، باید با احتیاط و حتی در مواردی با پرهیز از کاربرد فناوری مواجه شد.

دکتر قاضی‌خانی نیز با ارائه چارچوبی پنج‌لایه، امکان استفاده از هوش مصنوعی برای مدیریت جمعیت و تحلیل رفتار زائران را بررسی کرد؛ طرحی که از جمع‌آوری داده آغاز می‌شود، با پردازش و تحلیل ادامه می‌یابد و در نهایت می‌تواند اطلاعات مورد نیاز را برای تصمیم‌گیری بهتر و هدایت زائران در اختیار آنان قرار دهد.

در حوزه تربیت، دکتر نعمت‌الله فیروزی، رئیس مرکز تحقیقات تربیت دینی دانشگاه، اربعین را یک دوره فشرده تربیتی برای نسل جوان توصیف کرد؛ بستری که مفاهیمی مانند اخوت، مودت، ولایتمداری و جهاد را از سطح مفاهیم نظری به تجربه‌ای عینی تبدیل می‌کند.

در حوزه بین‌الملل نیز دکتر داوودی با ارائه مدل «RASHD» برای دیپلماسی زیارت، ظرفیت آستان‌های مقدس رضوی و عتبات عراق را برای توسعه روابط فرهنگی، علمی و اجتماعی میان ملت‌ها مورد توجه قرار داد و پیشنهاد‌هایی مانند ایجاد مرکز مطالعات دیپلماسی زیارت، شبکه دانشگاه‌های وابسته به آستان‌های مقدس و مدرسه تابستانی مشترک را مطرح کرد. 

به این ترتیب، اربعین در این نشست نه فقط به‌عنوان یک مناسک، بلکه به‌عنوان موضوعی چندرشته‌ای برای تولید علم مورد توجه قرار گرفت.

در ادامه همین رویکرد، حضور دکتر ابراهیم دانشی‌فر، رئیس دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) و دکتر نعمت‌الله فیروزی، مدیر پژوهشکده تربیت دینی دانشگاه، در همایش بین‌المللی مجمع جهانی اهل‌بیت (ع) در کربلای معلی، زمینه دیگری برای بررسی ظرفیت‌های علمی و تمدنی اربعین فراهم کرد.

در این همایش با حضور اندیشمندانی از ۱۰ کشور، بر استفاده از ظرفیت اربعین برای معرفی معارف اهل‌بیت (ع) در عرصه بین‌المللی تأکید شد. دانشی‌فر ظرفیت دانشگاه را برای تولید علم، پژوهش‌های مشترک و توسعه ارتباطات علمی بین‌المللی مورد توجه قرار داد و فیروزی نیز اربعین را بستری برای گفت‌و‌گو میان فرهنگ‌ها و ادیان دانست و بر نقش دانشگاه‌ها در تولید ادبیات علمی و مطالعات میان‌رشته‌ای تأکید کرد.

فیروزی همچنین مفاهیمی مانند کرامت انسانی، عدالت، ایثار و همبستگی اجتماعی را از ظرفیت‌های اربعین برای گفت‌و‌گو با مخاطبان جهانی دانست و بر ضرورت تبیین این مفاهیم با زبان روز تأکید کرد؛ رویکردی که می‌تواند به تولید الگو‌های تربیتی و علمی مبتنی بر معارف اهل‌بیت (ع) نیز منجر شود.

این حضور، حلقه دیگری از مسیر تبدیل اربعین به عرصه‌ای برای تولید دانش، تبیین معارف اهل‌بیت (ع) و توسعه گفت‌وگوی علمی میان ملت‌ها بود.

ایستگاه سوم؛ گفت‌وگویی که به یک گفتمان مشترک رسید.

اما سفر علمی دانشگاه امام رضا (ع) در مرز ارائه مقاله متوقف نشد. در میزگرد علمی «نقش دانشگاه‌ها در تبیین مفاهیم انقلاب حسینی» رؤسای دانشگاه‌های حلّه، بین‌المللی امام رضا (ع)، الزهراء للبنات وابسته به آستان مقدس حسینی و علوم اسلامی نجف و معاون دانشگاه علوم اسلامی رضوی گرد هم آمدند تا درباره یک پرسش اساسی گفت‌و‌گو کنند: دانشگاه‌ها چگونه می‌توانند مفاهیم نهضت حسینی و اربعین را از روایت‌های مناسبتی به ادبیات علمی و دانشگاهی تبدیل کنند؟

دکتر دانشی‌فر در این نشست، عبور از روایت سنتی و حرکت به سمت تحقیقات دانشگاهی و رشته‌محور را ضروری دانست.

از نگاه او، مطالعات زنان، علوم سیاسی و روابط بین‌الملل، جامعه‌شناسی، مطالعات آیین‌ها، مدیریت جمعیت، روان‌شناسی و حوزه‌های دیگر می‌توانند هر یک بخشی از این پدیده را مورد مطالعه قرار دهند.

در این میان، نقش زنان نیز به‌عنوان یکی از محور‌های مهم پژوهشی مورد توجه قرار گرفت؛ نقشی که از حضرت زینب (س) و روایت ایشان از واقعه عاشورا آغاز می‌شود و می‌تواند در قالب مطالعات دانشگاهی درباره حضور و نقش زنان در اربعین ادامه پیدا کند.

پیشنهاد ایجاد کرسی‌های مطالعاتی دائمی، توسعه گفت‌و‌گو‌های تمدنی و تبدیل اربعین به گفتمانی مشترک میان ملت‌ها و حتی ادیان، از دیگر محور‌های این نشست بود.

در این نگاه، اربعین دیگر صرفاً موضوعی برای مطالعه نیست؛ خود به بستری برای همکاری دانشگاه‌ها تبدیل می‌شود. 

ایستگاه چهارم؛ ایده‌ها به درسنامه تبدیل می‌شوند

یکی از مهم‌ترین خروجی‌های این گفت‌وگوها، برنامه‌ریزی دانشگاه‌های ایران و عراق برای تدوین درسنامه‌های مشترک معارف اهل‌بیت (ع) بود. در نشست مشترک رؤسای دانشگاه‌های حلّه، بین‌المللی امام رضا (ع)، الزهراء للبنات وابسته به آستان مقدس حسینی و علوم اسلامی نجف و نمایندگان دانشگاه‌های کوفه و بابل، بر تولید محتوای آموزشی با محوریت معارف اهل‌بیت (ع)، به‌ویژه معارف حسینی، زینبی و مهدوی تأکید شد.

دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) نیز با تکیه بر تجربه خود در تدوین درسنامه امام‌شناسی با محوریت امام رضا (ع)، پیشنهاد تشکیل یک هیئت علمی مشترک از استادان دانشگاه‌های مشارکت‌کننده را مطرح کرد؛ هیئتی که قرار است با مشارکت استادان دو کشور، محتوای این درسنامه‌ها را به‌عنوان محصول مشترک دانشگاه‌های ایران و عراق تدوین کند.

این محتوا قرار است در قالب درسنامه‌های دانشگاهی و به دو زبان فارسی و انگلیسی آماده شود تا امکان استفاده از آن در فرایند آموزش دانشگاهی فراهم شود. هدف از این طرح، ارائه معارف اهل‌بیت (ع) در قالب‌های آموزشی متناسب با نیاز‌های روز و استفاده از ظرفیت علمی استادان و مراکز دانشگاهی دو کشور است.

این اتفاق یک تفاوت مهم با همکاری‌های معمول دانشگاهی دارد؛ چراکه قرار نیست صرفاً تفاهمی روی کاغذ باقی بماند، بلکه محصول مشترک علمی تعریف شده است؛ محصولی که قرار است در فرایند آموزش دانشگاهی مورد استفاده قرار گیرد.

ایستگاه پنجم؛ دیپلماسی علمی از امضا عبور کرد

یکی دیگر از دستاورد‌های سفر، توسعه همکاری رسمی با دانشگاه‌های عراق بود.

دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) و دانشگاه الکرخ للعلوم بغداد با امضای تفاهم‌نامه همکاری علمی بین‌المللی، زمینه‌های تازه‌ای برای تبادل استاد و دانشجو، توانمندسازی علمی، اجرای طرح‌های پژوهشی مشترک، برگزاری کارگاه‌های علمی و توسعه همکاری‌های فناورانه تعریف کردند.

در این دیدار، دکتر جمعه سلمان جیاد، رئیس دانشگاه الکرخ للعلوم بغداد، بر ظرفیت‌های همکاری دو مجموعه تأکید کرد و دکتر دانشی‌فر نیز دانشگاه الکرخ را دانشگاهی مأموریت‌محور و مهم در تربیت نخبگان عراقی دانست.

در همین مسیر، ظرفیت‌های دو دانشگاه برای توسعه دیپلماسی علمی، انتقال فناوری، فعال‌سازی مراکز نوآوری و انتشار نشریات علمی مشترک نیز مورد بررسی قرار گرفت تا این همکاری از سطح ارتباطات دانشگاهی به برنامه‌های عملی و پایدار میان دو مجموعه گسترش یابد.

اما این تفاهم‌نامه تنها توافق جدید سفر نبود. پیش از آن نیز همکاری دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) با دانشگاه حلّه عراق در زمینه‌هایی همچون تبادل استاد و دانشجو، اجرای برنامه‌های آموزشی مشترک، مدارس فصلی بین‌المللی و پروژه‌های پژوهشی شکل گرفته بود.

به این ترتیب، دیپلماسی علمی دانشگاه از سطح ارتباطات فردی به شبکه‌ای از همکاری‌های سازمان‌یافته میان مراکز علمی دو کشور نزدیک‌تر شد. 

ایستگاه ششم؛ فناوری در خدمت زائر

در ادامه این مسیر، یکی از متفاوت‌ترین بخش‌های سفر در نجف اشرف رقم خورد؛ جایی که موضوع گفت‌و‌گو از کلاس و همایش به مسئله واقعی زائر رسید.

هیئت دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) در دیدار با آقای کرّار، مدیر اجرایی حرم امیرالمؤمنین (ع)، درباره استفاده از ظرفیت‌های علمی و فناورانه دانشگاه برای افزایش رفاه زائران گفت‌و‌گو کرد.

یکی از موضوعات مطرح‌شده، طراحی راهکار‌های فنی و مهندسی برای نصب سایه‌بان و ایجاد شرایط مناسب‌تر برای حضور زائران بود؛ موضوعی که با توجه به شکل‌گیری هسته فناور جدید در دانشگاه، امکان پیگیری آن در قالب همکاری مشترک فراهم شده است. 

از سوی دیگر، در کارگاه «کاربرد هوش مصنوعی در مدیریت جمعیت زائران» ویژه کارکنان آستان مقدس امامین کاظمین (ع)، ظرفیت‌های فناوری برای مدیریت جمعیت، تحلیل رفتار زائران، پیشگیری از حوادث و ارتقای سلامت آنان بررسی شد.

در این طرح، داده‌های حاصل از دوربین‌ها، حسگر‌ها و تجهیزات مختلف جمع‌آوری و پردازش می‌شوند و پس از تحلیل، می‌توانند به تصمیم‌های اجرایی برای مدیریت جمعیت و اطلاع‌رسانی به زائران تبدیل شوند. 

این بخش از سفر، معنای دیگری به همکاری علمی بخشید: علم زمانی به خدمت زیارت می‌آید که بتواند بخشی از مسائل واقعی زائر را حل کند.

ایستگاه هفتم؛ برای سال بعد، از همین امروز.

اما یکی از نشانه‌های مهم اینکه این سفر قرار نیست با بازگشت هیئت دانشگاه پایان یابد، گفت‌و‌گو درباره برنامه‌های آینده و ایجاد سازوکار‌های لازم برای تداوم همکاری‌ها بود؛ مسیری که از رایزنی فرهنگی ایران در عراق و ستاد اربعین تا همکاری با حوزه‌های علمیه نجف و قم امتداد پیدا کرد.

رایزنی فرهنگی؛ حلقه اتصال دانشگاه با مراکز علمی عراق

در همین راستا، مسئولان دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) در جریان سفر به عراق با حجت‌الاسلام اباذری، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در عراق، دیدار و درباره راهکار‌های توسعه همکاری‌های علمی با دانشگاه‌های این کشور گفت‌و‌گو کردند.

دکتر ابراهیم داوودی، معاون امور بین‌الملل دانشگاه، در این دیدار گزارشی از اقدامات دانشگاه در زمینه انعقاد و اجرایی‌سازی تفاهم‌نامه‌های علمی با دانشگاه‌های عراق و همچنین برنامه‌های آتی دانشگاه ارائه کرد. همچنین ظرفیت حضور دانشگاه در برنامه‌های اربعینی و فعالیت‌های علمی و بین‌المللی آن در عراق تشریح شد.

در این دیدار، بر نقش رایزنی فرهنگی در تسهیل ارتباط دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) با مراکز علمی عراق و پیگیری اجرای توافقات پیشین تأکید شد. دکتر دانشی‌فر نیز خواستار تداوم همراهی و تسهیلگری رایزنی فرهنگی در مسیر توسعه این همکاری‌ها شد.

پیگیری اجرای رشته‌های مشترک با برخی دانشگاه‌های عراق، از جمله دانشگاه امام کاظم (ع)، نیز از دیگر محور‌های مطرح‌شده در این دیدار بود؛ موضوعی که نشان می‌دهد تعاملات دانشگاه در عراق قرار نیست به تفاهم‌نامه‌ها و دیدار‌های علمی محدود بماند و برای تبدیل این ارتباطات به برنامه‌های آموزشی مشترک نیز مسیر‌هایی در نظر گرفته شده است. 

ستاد اربعین؛ طراحی دوره‌ها و پژوهش‌های آینده

در ادامه همین نگاه به آینده، دکتر ابراهیم دانشی‌فر، رئیس دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)، با حجت‌الاسلام دکتر حمید احمدی، رئیس کمیته آموزش و فرهنگی ستاد اربعین، دیدار کرد و درباره نیاز‌های علمی و آموزشی جدید در حوزه زیارت اربعین به گفت‌و‌گو پرداخت.

دانشی‌فر بر توسعه تعاملات علمی میان ایران و عراق و شکل‌گیری پژوهش‌های بین‌رشته‌ای در حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی و تربیتی زیارت تأکید کرد و آموزش جریان زیارت و موضوعات مرتبط با حج و زیارت را از زمینه‌های همکاری دانست.

همچنین طراحی دوره‌های کوتاه‌مدت و میان‌مدت با نگاه تمدنی به اربعین مورد توجه قرار گرفت؛ دوره‌هایی که می‌تواند با همکاری مراکز علمی ایران و عراق و با بهره‌گیری از ظرفیت پژوهشکده تربیت دینی دانشگاه دنبال شود.

حجت‌الاسلام دکتر احمدی نیز با اشاره به تجربه همکاری‌های حوزه حج و زیارت با دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)، بر تداوم این همکاری‌ها و تسریع در برنامه‌ریزی برای اجرای دوره‌ها و فعالیت‌های علمی مرتبط با اربعین تأکید کرد و برای حمایت از این برنامه‌ها اعلام آمادگی کرد.

قرار است با برنامه‌ریزی زودتر برای سال آینده، آموزش‌ها، پژوهش‌ها و دوره‌های مرتبط با زیارت اربعین با سرعت و انسجام بیشتری دنبال شود؛ رویکردی که اربعین را از یک رویداد سالانه به عرصه‌ای مستمر برای آموزش، پژوهش و تولید علم تبدیل می‌کند.

نجف؛ پیوند دانشگاه با تجربه حوزوی

هم‌زمان با این برنامه‌ها، ارتباط دانشگاه با حوزه‌های علمیه نجف و قم نیز در مسیر همکاری‌های آینده دنبال شد.

در دیدار دکتر دانشی‌فر با آیت‌الله سید ریاض حکیم، موضوع تدوین الگوی تربیتی دختران دانشگاه بر اساس سیره حضرت فاطمه (س) مطرح شد و مقرر شد طرح الگوی تربیتی پردیس رضوان پس از تکمیل، برای دریافت دیدگاه‌های ایشان ارائه شود.

در این طرح، تلاش می‌شود الگوی تربیتی با مشارکت علما، صاحب‌نظران علوم تربیتی و دانشگاهیان تدوین شود تا در کنار برخورداری از پشتوانه علمی و دینی، با نیاز‌های واقعی دانشجویان نیز تناسب داشته باشد.

این الگو پس از تکمیل و دریافت دیدگاه‌های کارشناسی، قابلیت ارزیابی در محیط دانشگاه را خواهد داشت تا میزان اثربخشی آن سنجیده و نتایج حاصل برای بهبود فرایند‌های تربیتی مورد استفاده قرار گیرد. 

به این ترتیب، برنامه‌های آینده دانشگاه در عراق تنها به توسعه ارتباط با مراکز دانشگاهی محدود نمی‌شود؛ بلکه از مسیر رایزنی فرهنگی، همکاری با مجموعه‌های تخصصی اربعین و ارتباط با حوزه‌های علمیه، مجموعه‌ای از ظرفیت‌های علمی، آموزشی، پژوهشی و تربیتی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد؛ ظرفیتی که می‌تواند زمینه تداوم ارتباط دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) با مراکز علمی و فرهنگی عراق را حتی پس از پایان اربعین فراهم کند.

ایستگاه هشتم؛ سرمایه‌ای که از دانشگاه به عراق رفت و در عراق ماند.

اما شاید یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های دانشگاه در عراق، نه تفاهم‌نامه باشد و نه یک طرح پژوهشی؛ دانش‌آموختگانی هستند که امروز در ساختار علمی و تخصصی این کشور حضور دارند.

دومین همایش دانش‌آموختگان عراقی دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) در دانشگاه حلّه، فرصتی بود تا دانشگاه بار دیگر با بخشی از این سرمایه انسانی دیدار کند.

دکتر دانشی‌فر در این همایش تأکید کرد که ارتباط دانشگاه و دانش‌آموخته نباید با پایان دوران تحصیل خاتمه پیدا کند و دانش‌آموختگان عراقی می‌توانند در توسعه همکاری‌های علمی و معرفی ظرفیت‌های دانشگاه در عراق نقش فعال داشته باشند.

این سخن، صرفاً یک توصیه نبود؛ چراکه نمونه‌های آن در همین نشست پیش روی دانشگاه قرار داشت.

محمد سلام، دانش‌آموخته رشته تربیت بدنی دانشگاه امام رضا (ع)، امروز عضو هیئت‌علمی دانشگاه بابل عراق است و محمد علیانی نیز در دانشگاه مثنی عراق در حوزه مدیریت ورزشی فعالیت می‌کند.

این افراد، بخشی از شبکه‌ای هستند که می‌تواند پل انسانی و علمی میان دو کشور باشد؛ شبکه‌ای که از کلاس‌های دانشگاه امام رضا (ع) آغاز شده و امروز در دانشگاه‌ها و مراکز علمی عراق ادامه پیدا کرده است.

دانش‌آموختگان نیز بر برگزاری منظم نشست‌های تخصصی، تقویت شبکه دانش‌آموختگان، تسهیل جذب دانشجویان عراقی و استفاده از ظرفیت علمی آنان برای گسترش ارتباطات دانشگاهی تأکید کردند. 

پایان سفر، آغاز یک مسیر

اگر قرار باشد از این سفر یک تصویر واحد ساخته شود، نمی‌توان آن را در قاب یک همایش، یک تفاهم‌نامه یا حتی مجموعه‌ای از دیدار‌ها خلاصه کرد.

اهمیت سفر دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) به عراق، در زنجیره‌ای است که میان این رویداد‌ها شکل گرفت.

حضور در یک همایش بین‌المللی، به ارائه مقاله و طرح مسئله انجامید؛ ارائه‌های علمی به گفت‌و‌گو میان دانشگاه‌های ایران و عراق رسید؛ گفت‌و‌گو‌ها به طراحی درسنامه‌های مشترک و کرسی‌های مطالعاتی منجر شد؛ تعاملات علمی در قالب تفاهم‌نامه‌های رسمی توسعه یافت؛ ظرفیت فناورانه دانشگاه برای حل مسائل زائران وارد میدان شد؛ برای دوره‌ها و پژوهش‌های آینده برنامه‌ریزی شد و در کنار همه اینها، شبکه دانش‌آموختگان عراقی به‌عنوان یک سرمایه انسانی فعال مورد توجه قرار گرفت.

از این منظر، اربعین برای دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) فقط یک مناسبت در تقویم نبود؛ یک میدان واقعی برای دیپلماسی علمی بود.

میدانی که در آن دانشگاه‌ها می‌توانند درباره یک پدیده مشترک علمی گفت‌و‌گو کنند، استادان دو کشور می‌توانند در کنار یکدیگر محتوا تولید کنند، فناوری می‌تواند برای آسایش زائر به کار گرفته شود، دانش‌آموختگان می‌توانند حلقه اتصال دو جامعه علمی باشند و معارف اهل‌بیت (ع) می‌تواند از مسیر پژوهش، آموزش و گفت‌وگوی علمی، مخاطبان تازه‌ای در جهان پیدا کند.

در این میان، آنچه بیش از همه اهمیت دارد، تغییر نقطه نگاه به اربعین است؛ از یک رویداد که صرفاً باید درباره آن سخن گفت، به پدیده‌ای که می‌توان درباره آن پژوهش کرد، برای آن آموزش داد، مسائلش را با فناوری حل کرد، درباره ظرفیت‌های تمدنی‌اش گفت‌و‌گو کرد و میان دانشگاه‌های کشور‌های مختلف بر اساس آن شبکه ساخت؛ و شاید همین‌جا بتوان معنای واقعی «دیپلماسی زیارت» را دید؛ جایی که زیارت، آغاز گفت‌وگوست، علم زبان مشترک می‌شود و همکاری، نتیجه‌ای است که می‌تواند پس از پایان پیاده‌روی اربعین نیز ادامه پیدا کند.

سفر دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) به عراق در نقطه پایان خود نایستاد؛ بلکه مجموعه‌ای از مسیر‌های تازه را پیش روی دانشگاه گشود؛ مسیر‌هایی که از کربلا و نجف آغاز شد و می‌تواند در کلاس‌های درس، آزمایشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، دانشگاه‌های ایران و عراق و در نهایت، در شبکه‌ای گسترده‌تر از همکاری‌های علمی جهان اسلام ادامه پیدا کند.