کتاب «مشهدالرضا (ع)»؛ بازخوانی تاریخ آستان قدس رضوی در آینه ۲۲۰ سفرنامه خارجی

به گزارش آستان نیوز، کتاب «مشهدالرضا (ع)؛ آستان قدس رضوی از منظر اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها در گزارش جغرافی‌نویسان کلاسیک و سفرنامه‌نویسان» باهدف بررسی این روایت‌ها منتشر شده است. این اثر بامطالعه ۲۲۰ سفرنامه و تحلیل ۷۰ اثر منتخب، تلاش می‌کند تصویری تاریخی از نگاه سیاحان خارجی به حرم مطهر امام رضا (ع) و تشکیلات آستان قدس رضوی ارائه دهد.

در همین زمینه، با حمیدرضا عطاریانی، نویسنده کتاب «مشهدالرضا (ع)» و دانش‌آموخته دکترای تاریخ، درباره روند شکل‌گیری این اثر، اهمیت سفرنامه‌ها و یافته‌های این پژوهش گفت‌وگویی صورت‌گرفته است که در ادامه می‌خوانیم.

جناب عطاریانی، لطفاً در ابتدا بفرمائید ایده اولیه نگارش کتاب «مشهدالرضا (ع)» از کجا شکل گرفت؟

موضوع اصلی این پژوهش، بررسی گونه‌های مختلف گزارش‌هایی است که سفرنامه‌نویسان درباره آستان قدس رضوی ارائه کرده‌اند. سفرنامه‌ها از جمله منابع مهم تاریخی هستند که علاوه بر اطلاعات مربوط به مسیر سفر و مشاهدات شخصی نویسندگان، تصویری از شرایط فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جوامع مختلف در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند.

باتوجه‌به جایگاه ویژه آستان قدس رضوی در تاریخ ایران و جهان تشیع، بررسی اینکه این مجموعه در نگاه سیاحان خارجی چگونه معرفی شده، موضوعی مهم و کمتر بررسی‌شده بود. به همین دلیل، این پژوهش با تمرکز بر گزارش‌های سفرنامه‌ای شکل گرفت.

در این پژوهش چه تعداد سفرنامه و با چه هدفی بررسی شده است؟

در فرایند تحقیق، ۲۲۰ سفرنامه مورد بررسی قرار گرفت و از میان آنها ۷۰ سفرنامه به‌صورت دقیق‌تر مورد نقدوتحلیل قرار گرفت. هدف این بود که بتوانیم تصویری جامع از روند تغییروتحول گزارش‌های مربوط به آستان قدس رضوی در دوره‌های تاریخی مختلف ارائه کنیم.

این سفرنامه‌ها متعلق به دوره‌های مختلف، از عصر تیموری تا ابتدای انقلاب اسلامی است و نویسندگان آنها از ملیت‌ها و مذاهب مختلف بوده‌اند.

نخستین گزارش‌ها از آستان قدس رضوی در سفرنامه‌ها چگونه بوده است؟

نخستین گزارش‌ها مربوط به جغرافی‌دانان مسلمان قرون سوم تا هشتم قمری است. افرادی مانند یعقوبی، ابودلف، ابن حوقل، ابن بطوطه، مقدسی و اصطخری، بیشتر به توصیف جغرافیایی شهر مشهد و اشاره‌های کوتاه به وضعیت فرهنگی و اجتماعی آن پرداخته‌اند.

اما از دوره تیموریان به بعد، با توسعه ارتباطات و افزایش سفرها، گزارش‌ها درباره آستان قدس رضوی گسترده‌تر شد و ابعاد فرهنگی و مذهبی بیشتری پیدا کرد.

اولین سفرنامه‌نویس اروپایی که درباره آستان قدس گزارش ارائه کرده چه کسی بوده است؟

بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، «روی گنزالس کلاویخو» اسپانیایی نخستین سفرنامه‌نویس اروپایی شناخته می‌شود که در سال ۸۰۹ قمری گزارشی از آستان قدس رضوی و مرقد مطهر امام رضا (ع) ارائه کرده است.

گزارش او شامل مطالبی درباره وضعیت زیارت، زائران و شرایط اجتماعی شهر مشهد در دوره تیموری است و ازاین‌جهت اهمیت تاریخی ویژه‌ای دارد.

چه دوره‌ای بیشترین گزارش‌های سفرنامه‌ای درباره آستان قدس رضوی را به خود اختصاص داده است؟

دوره قاجار را می‌توان اوج گزارش‌های سفرنامه‌ای درباره آستان قدس رضوی دانست. در این دوره، به دلیل گسترش روابط سیاسی و اقتصادی ایران با کشور‌های دیگر، تعداد زیادی از سفرنامه‌نویسان اروپایی، آمریکایی و ایرانی به مشهد سفر کردند.

افرادی مانند جرج کرزن، وامبری، ادوارد ییت، جیمز بیلی فریزر، اولیویه، پولاک، دکتر ویشارد و آبراهام جکسن از جمله کسانی هستند که در آثار خود به آستان قدس رضوی پرداخته‌اند.

این سفرنامه‌ها چه تصویری از آستان قدس رضوی ارائه می‌کنند؟

این آثار نشان می‌دهد آستان قدس رضوی در نگاه بسیاری از سفرنامه‌نویسان، تنها یک مکان مذهبی نبوده، بلکه نهادی اجتماعی با ابعاد گسترده فرهنگی، اقتصادی و مدیریتی معرفی شده است.

گزارش‌های ثبت‌شده درباره ساختار‌های مرتبط با حرم مطهر، شیوه زیارت، حضور زائران، مناسبات اجتماعی شهر مشهد و نقش آستان قدس در زندگی مردم، اطلاعات ارزشمندی برای شناخت تاریخ این مجموعه فراهم کرده است.

مهم‌ترین دستاورد این پژوهش چیست؟

مهم‌ترین دستاورد این پژوهش، نشان‌دادن ظرفیت سفرنامه‌ها به‌عنوان منابع تاریخی برای شناخت تحولات آستان قدس رضوی است. این گزارش‌ها به ما کمک می‌کند روند تغییرات فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی این مجموعه را در دوره‌های مختلف تاریخی بهتر بشناسیم.

سفرنامه‌نویسان گزارش‌های خود را بر اساس مشاهدات میدانی، گفت‌و‌گو با مردم، مطالعات پیشین و تجربه سفر خود ثبت کرده‌اند و همین موضوع، ارزش پژوهشی این آثار را، افزایش داده است.