معمار تشیعّ در ری

برای شناخت دقیق‌تر ابعاد رجالی، علمی و جریان‌ساز زندگانی حضرت عبدالعظیم حسنی (ع)، به سراغ حجت‌الاسلام‌والمسلمین مسعود عالی، کارشناس دینی رفته‌ایم تا در این گفت‌و‌گو، زوایایی از کارنامه این عالم برجسته را واکاوی کنیم.

اعتماد دستگاه امامت به حضرت عبدالعظیم (ع) در زمان حیات و مرتبه معنوی مزار ایشان پس از رحلت، چگونه در کلام امام هادی (ع) انعکاس یافته است؟

ابوحماد رازی که از بزرگان ری بود، خدمت امام هادی (ع) رسید، خمس و وجوهات خود را حساب کرد و چند مسئله شرعی پرسید. امام (ع) به او فرمودند:‌ای ابوحماد! اگر از این به بعد در منطقه خود کاری داشتی، لازم نیست به سامرا بیایی؛ عبدالعظیم در ری نماینده ماست، مسائلت را از او بپرس و سلام مرا به او برسان. این روایت را مرحوم شیخ صدوق در الأمالی نقل کرده است. حتی در روایتی دیگر نقل شده که شخصی در زمان متوکل عباسی با وجود خطرات شدید، به زیارت سیدالشهدا (ع) رفت و سپس به سامرا نزد امام هادی (ع) آمد. امام به او فرمودند: اگر می‌خواستی ثواب زیارت را ببری، مگر عبدالعظیم در ری نیست؟ زیارت قبر او برابر با زیارت حضرت سیدالشهدا (ع) در کربلا است. این عظمت و جایگاهی است که برای مزار ایشان توصیف شده است.

با نگاهی به جریان‌شناسی امامزادگان در تاریخ تشیع، چه تفاوتی میان بزرگوارانی که تنها پس از رحلت منشأ اثر شدند با شخصیتی، چون حضرت عبدالعظیم (ع) که در حیات خویش نیز تمدن‌ساز بود، وجود دارد و تبار پاک ایشان به کدام سلسله نورانی می‌رسد؟

ما امامزادگان را عموماً به دو دسته تقسیم می‌کنیم. دسته اول بزرگوارانی هستند که در زمان حیاتشان اثر خاص تاریخی نداشتند، اما پس از رحلت، مردم به مرقدشان متوسل شدند. اما دسته دوم کسانی هستند که علاوه بر شرافت نسب، در زمان حیات خود نیز در تاریخ شیعه اثرگذار بوده‌اند. وجود نازنین حضرت عبدالعظیم (ع) از دسته دوم است. ایشان با چهار واسطه به امام حسن مجتبی (ع) نسب می‌رساند (عبدالعظیم فرزند عبدالله، فرزند علی، فرزند حسن، فرزند زید، فرزند حسن مجتبی). ایشان از علمای برجسته بود و در زمان حیات پربرکتش نقش مهمی در نشر معارف اهل‌بیت (ع) ایفا کرد.

با توجه به نقش‌آفرینی علمی این بزرگوار در عصر حضور، جایگاه ایشان به عنوان محدثی که افتخار هم‌نشینی با چند امام را داشته چگونه است و چه آثار مکتوب پیشتازانه‌ای به ویژه در ارتباط با کلام علوی از خود به یادگار گذاشته‌اند؟

ایشان یک محدث و مؤلف بزرگ بود و افتخار داشت که از محضر سه امام معصوم (ع) بهره ببرد. جناب عبدالعظیم بی‌واسطه از خدمت امام رضا (ع)، امام جواد (ع) و امام هادی (ع) حدیث نقل کرده و از اصحاب خاص آنان بوده است. علاوه بر این، مقام علمی او در تألیف نیز کم‌نظیر است؛ تا آنجا که تاکنون بر ما روشن شده، ایشان نخستین کسی است که خطبه‌های امیرالمؤمنین (ع) را حدود ۱۵۰ سال پیش از تدوین نهج‌البلاغه توسط سید رضی، در یک کتاب گردآوری کرده است که این امر عمق بینش علمی ایشان را نشان می‌دهد.

در کنار این جایگاه والای علمی، اوج تقوا و خلوص این محدث بزرگوار در ماجرای تاریخی عرضه دین به محضر امام هادی (ع) چگونه تجلی یافت و امام (ع) چگونه مقام اعتقادی ایشان را تایید فرمودند؟

در کنار این برجستگی علمی، آنچه عیار شخصیتی حضرت عبدالعظیم (ع) را کامل می‌کند، تقوای کم‌نظیر اوست؛ ویژگی برجسته‌ای که اوج آن در ماجرای تاریخی عرضه دین نمایان شد. این عالم بزرگوار اعتقادات و باور‌های دینی خود را نزد امام هادی (ع) عرضه کرد تا صحت مذهب و عقیده‌اش به تایید معصوم برسد. هنگامی که او اعتقادات حقه خود را یک‌جا بر امام (ع) عرضه داشت، حضرت او را مورد تحسین و تایید قرار دادند و فرمودند: «خوش آمدی،‌ای ابوالقاسم! به راستی که تو دوست حقیقی ما هستی: أَنْتَ وَلِیُّنَا حَقّاً».

چگونه تایید ایمان و عقیده عمیق حضرت عبدالعظیم (ع) از سوی امام هادی (ع)، با سنت هجرت و مبارزه با دستگاه ستمگر عباسی پیوند خورد و چه الگویی از همراهی تقوا و جهاد را پیش روی ما می‌گذارد؟

یک نکته مهم که باید به آن توجه کنیم این است که در تفکر اسلامی، دانش، تقوا و جهاد فی سبیل الله همیشه با هم همراهند. زندگی حضرت عبدالعظیم (ع) مصداق بارز این جهاد است. اگر او یک مبارز در برابر حکومت فاسد عباسی نبود و پرچم عدالت‌خواهی را بلند نکرده بود، دستگاه خلافت او را تعقیب نمی‌کرد. همین مبارزه و فشار‌ها بود که او را واداشت تا از مدینه هجرت کند و با وجود سختی‌های فراوان، زندگی دشواری را در ری به جان بخرد.

با عنایت به مجموع این فضائل از هجرت مجاهدانه تا مراتب علمی و تقوایی، امروز زیارت و توسل به آستان حضرت عبدالعظیم (ع) چگونه می‌تواند ما را در مسیر بندگی و ولایت‌مداری استوار نگه دارد؟

وقتی به کارنامه حیات این محدث بزرگوار نگاه می‌کنیم، درمی‌یابیم که راز عظمت حضرت عبدالعظیم (ع) در پیوند ناگسستنی‌اش با خط ولایت است. او تنها یک راوی حدیث نبود، بلکه مجاهدی بصیر بود که با هجرت آگاهانه و ایستادگی‌اش، ری را به پایگاهی برای نشر معارف اهل‌بیت (ع) تبدیل کرد. امروز حضور در آستان مقدس ایشان و اقتدا به سیره‌اش، به ما می‌آموزد که دین‌داری اصیل در گرو شناخت دقیق امام، تقوای عملی و ثبات قدم در برابر فتنه‌هاست؛ حقیقتی که مزار مطهر ایشان را به دارالکریم و پناهگاهی امن برای دل‌های مشتاق بدل ساخته است.