حضرت معصومه (س)؛ تجلی حیا و آیینه‌دار ولایت رضوی

در روزی که سوگوار این بانوی کریمه هستیم، در گفت‌و‌گو با حجت‌الاسلام والمسلمین سیدحسین حسینی قمی، کارشناس دینی به بررسی جایگاه معنوی، فضایل اکتسابی و ابعاد زیارت ایشان پرداخته‌ایم. همراه ما باشید:

‏در معارف دینی، جایگاه امامزادگان چگونه دسته‌بندی می‌شود و علت تمایز مقام حضرت فاطمه معصومه (س) در میان آنان چیست؟

برای درک عظمت حضرت معصومه (س) باید بدانیم که امامزادگان در یک مرتبه نیستند. برخی فرزند امام بودند، اما مقام معنوی نداشتند، مانند جعفر کذاب. برخی دیگر جلالت قدر فراوان داشتند، اما مزارشان نامعلوم است، مثل علی بن جعفر فرزند امام صادق (ع). دسته دیگری هم هستند که عظمت و مزارشان روشن است، اما زیارت‌نامه یا سفارش خاصی برای زیارتشان نرسیده، مانند امامزاده سید محمد در سامرا. در مرتبه بعدی بزرگوارانی مثل حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) قرار دارند که هم مزارشان معلوم است و هم به زیارتشان توصیه شده است.

اما حضرت فاطمه معصومه (س) در برترین و متمایزترین مرتبه جای می‌گیرند؛ بانویی که علاوه بر جلالت قدر و روشنی مزار، سه امام معصوم (ع) درباره زیارتشان فرموده‌اند: «مَنْ زَارَهَا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ» و خودِ امام معصوم (ع) زیارت‌نامه اختصاصی برای ایشان انشا کرده است. عظمت این بانو چنان است که در زیارت‌نامه‌اش با عبارت‌هایی مشابه سلام بر انبیای اولوالعزم، مانند «السَّلَامُ عَلَى آدَمَ صَفْوَةِ اللَّهِ، السَّلَامُ عَلَى نُوحٍ نَبِیِّ اللَّهِ» به ایشان سلام می‌دهیم. حضور این بانوی گرامی در قم مانند خورشیدی است که تمام محدثان و فقهای بزرگ، افتخار زیستن و مدفون شدن در سایه‌سار حرمش را داشته‌اند؛ همان‌طور که حکیم سنایی می‌گوید: «آفتاب اندر سماء، آنگه کسی گوید سهاء».

عظمت و جایگاه والای حضرت فاطمه معصومه (س) تا چه اندازه ناشی از انتساب به خاندان عصمت است و ایشان با چه مجاهدت‌ها و فضایل اکتسابی به این مرتبه دست یافتند؟

در بررسی مقامات حضرت معصومه (س) باید میان دو دسته از فضایل تمایز قائل شد؛ بخشی از مقامات ایشان تفضلی است، یعنی موهبتی الهی به واسطه فرزند امام، خواهر امام و عمه امام بودن که دست ما نیست. اما بخش مهمی از عظمت این بانو، ناشی از مقامات اکتسابی و مجاهدت‌های درونی خود ایشان است.

نخستین خصیصه برجسته ایشان، صبر و استقامت در برابر سخت‌ترین ابتلائات روزگار بود. بانویی که از حدود ده سالگی، شاهد زندانی شدن‌های مداوم پدر بزرگوارشان حضرت موسی بن جعفر (ع) بودند و پس از سال‌ها فراق، داغ شهادت مظلومانه پدر را به جان خریدند و در ادامه نیز صبورانه رنج دوری از برادر گرامی‌شان، امام رضا (ع) را تحمل کردند.

دومین جلوه از مقامات اکتسابی ایشان، اوج بندگی و مقام عبادی شورانگیزشان است. حضرت معصومه (س) در مسیر هجرت، تنها حدود هفده روز در قم اقامت داشتند، اما تهجد، نماز شب و مناجات‌های خالصانه ایشان در همان مدت کوتاه، آن محل را برای همیشه به «بیت‌النور» تبدیل کرد؛ مکانی که هنوز هم عطر عبادت و نوری الهی در آن جاری است.

سومین عنصر شاخص در زندگی این بانوی باکرامت، حجاب، عفت و متانت بی‌نظیر ایشان در سخت‌ترین شرایط سیاسی و اجتماعی بود. در دوران خفقان عباسی که یاران امام در زندان و تحت تعقیب بودند و امکان ازدواج فراهم نشد، ایشان پایداری بر ایمان و طهارت نفس را نشان دادند. این الگوی حیا و دین‌داری ثابت می‌کند که انسان در هر شرایط سختی می‌تواند گوهر ایمان و ارزش‌های الهی خود را حفظ کند و به قله‌های کمال دست یابد.

چگونه این طهارت نفس و مجاهدت‌های فردی در مسیر ولایت‌مداری تجلی یافت و چه پیوند معنوی میان آستان حضرت فاطمه معصومه (س) و بارگاه منور برادرشان امام رضا (ع) وجود دارد؟

تجلی تمام آن فضایل اخلاقی و عبادی، در حرکت تاریخی و هجرت ولایت‌مدارانه حضرت معصومه (س) به سوی خورشید خراسان نمود یافت. هجرت ایشان یک سفر جغرافیایی ساده نبود، بلکه یک جریان عمیق معرفتی در مسیر نصرت ولیّ خدا بود که قم را به «عُشّ آل محمد» و حرم اهل‌بیت (ع) تبدیل کرد.

در معارف دینی ما، مزار مطهر حضرت معصومه (س) دروازه ورود به ساحت ولایت امام رضا (ع) شناخته می‌شود. بزرگان و مراجع عظام ما همواره به این پیوند وثیق واقف بودند؛ چنان‌که در سیره مرحوم آیت‌الله العظمی بروجردی (ره) نقل شده است که ایشان حتی وقت مالقات به برخی از رجال و حاکمان وقت نمی‌دادند، مگر آن‌که آنان ابتدا به زیارت حضرت معصومه (س) بروند و می‌فرمودند نباید کسی وارد قم شود و به دیدار من بیاید، اما حرم این بانوی بزرگوار را زیارت نکند. ایشان حتی وصیت فرمودند در جایی مدفون شوند که زیر پای زائران حضرت فاطمه معصومه (س) باشد.

مرحوم علامه طبرسی (ره) نیز در تفسیر مجمع‌البیان ذیل آیه شریفه «وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِینَ لَیْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ» به اربعین‌نشینی و طی مراحل سیر و سلوک حضرت موسی (ع) برای دریافت تورات اشاره می‌کند؛ حضرت معصومه (س) نیز با مجاهدت، صبر و سیر معنوی در مسیر ولایت برادر، به نقطه‌ای رسیدند که زیارتشان هم‌سنگ زیارت معصوم و موجب وجوب بهشت گشت.

اکنون که در سال روز وفات این بانوی کریمه قرار داریم، چگونه می‌توانیم از سطح عواطف سوگواری فراتر رفته و معرفت حقیقی نسبت به آستان حضرت فاطمه معصومه (س) را در زندگی خویش جاری سازیم؟

برای نیل به معرفت حقیقی در این روز حزن‌انگیز، نخست باید نگاهمان را به مقام والای حضرت فاطمه معصومه (س) ارتقا دهیم و ایشان را فراتر از یک امامزاده معمولی، به عنوان کریمه اهل‌بیت (ع) و ولیّ خدایی بشناسیم که زیارتشان هم‌سنگ زیارت معصوم است. ارادت به این آستان نورانی صرفاً در طلب حاجت‌های دنیوی خلاصه نمی‌شود، بلکه اصل و حقیقت زیارت، درک مقام معنوی و گام نهادن در مسیر بندگی است.

توصیه بنده به ارادتمندان و زائران در این ایام سالروز رحلت ایشان، تدبر و مداومت بر قرائت زیارت‌نامه مأثور و اختصاصی ایشان است؛ زیارت‌نامه‌ای که از زبان امام معصوم (ع) صادر شده و سرشار از عالی‌ترین معارف توحیدی، ولایی و انسان‌ساز است. بهترین سوگواری و تکریم در عزای حضرت معصومه (س) این است که سیره عملی ایشان را در عرصه عبادت خالصانه، صبر و استقامت در ابتلائات و عفاف و حیای علوی به الگوی زیست مؤمنانه خود بدل کنیم. با این رویکرد است که سوگواری ما از سطح احساسات محض به مقام بلند معرفت ارتقا می‌یابد و شایستگی بهره‌مندی از شفاعت وسیع این بانوی باکرامت را برایمان، فراهم می‌کند.