مطالبات رهبر شهید (رحمت الله علیه) درباره نماز در مسیر اجرا تقلیل یافته‌اند

ملیحه ترزفان در گفت‌و‌گو با خبرنگار آستان‌نیوز، در حاشیه سی و سومین اجلاسیه سراسری نماز، درباره مقاله خود با عنوان «از رهنمود تا تکلیف؛ تحلیل ترجمه شکاف سیاستی میان پیام‌های رهبری به اجلاس و تکالیف رسمی دستگاه‌های آموزشی» اظهار کرد: معمولاً وقتی درباره اجرای یک سیاست صحبت می‌کنیم، مستقیماً سراغ مجری می‌رویم و می‌پرسیم برنامه تا چه اندازه درست اجرا شده است، اما سؤال اصلی من در این پژوهش، مربوط به یک مرحله قبل از اجرا بود.

وی، توضیح داد: در سال‌های مختلف، در پیام‌های حضرت آقا به اجلاس‌های سراسری نماز، مطالبات مشخصی درباره مدرسه، دانشگاه، معلم، استاد، مسجد، امام جماعت و کیفیت نماز مطرح شده است. در مقابل، قوانین، آیین‌نامه‌ها و اسناد مختلفی نیز برای دستگاه‌های آموزشی تدوین شده‌اند. مسئله پژوهش این بود که آیا هنگام تبدیل این رهنمود‌ها به قانون، آیین‌نامه و تکلیف اداری، همان هدف و معنای اولیه تا انتهای مسیر حفظ شده است یا خیر؟

ترزفان با بیان اینکه از سی ودو پیام رهبر انقلاب به اجلاس‌های سراسری نماز ۱۹ پیام ناظر به نظام آموزشی بوده است، ادامه داد: طی این پژهش شش سند اصلی مربوط به تکالیف دستگاه‌های آموزشی و وضعیت فعلی اقامه نماز در مراکز آموزرشی مورد بررسی قرار گرفت؛ براساس یافته‌ها تقریباً برای همه موضوعات، تکلیف و مقررات وجود دارد بنابراین مسئله اصلی، الزاماً کمبود قانون و بخشنامه نیست، بلکه در برخی موارد، مطالبات رهبر شهید (رحمت الله علیه)، هنگام تبدیل شدن به تکلیف ساده‌تر و محدودتر شده است.

وی برای توضیح این موضوع به جایگاه مسجد در پیام‌های رهبری اشاره کرد و گفت: در این پیام‌ها، مسجد صرفاً یک فضای فیزیکی نیست؛ بلکه باید محل حضور و تجمع جوانان باشد، برای دانشجو جاذبه داشته باشد و با زندگی او ارتباط برقرار کند، اما در برخی اسناد اجرایی، این مطالبه بیشتر به تأمین فضای مناسب، ساخت مسجد با گنجایش کافی محدود شده است.

این پژوهشگر، افزود: همه این اقدامات لازم‌اند، اما به تنهایی نشان نمی‌دهند که هدف اصلی محقق شده است. همان‌طور که ساخت کتابخانه به خودی خود به معنای کتاب‌خوان شدن دانش‌آموز نیست، ساخت نمازخانه نیز لزوماً به معنای شکل‌گیری ارتباط عمیق‌تر دانش‌آموز یا دانشجو با نماز نخواهد بود.

ترزفان از این مسئله با عنوان «شکاف تقلیل» یاد کرد و توضیح داد: گاهی یک هدف کیفی، در فرآیند تبدیل شدن به تکلیف اداری، به اقدامی ساده‌تر و قابل شمارش تقلیل پیدا می‌کند؛ در نتیجه ممکن است یک دستگاه تمام تکالیف ابلاغ شده را انجام داده باشد، اما همچنان با هدف اولیه، فاصله داشته باشد.

گزارش فعالیت پررنگ‌تر از سنجش نتیجه

وی یکی دیگر از مسائل مورد توجه در این پژوهش را غلبه «گزارش فعالیت» بر «سنجش نتیجه» دانست و گفت: ممکن است یک دستگاه اعلام کند ۲۰ نشست، ۱۰ مسابقه یا چند جشنواره برگزار کرده است. این اعداد نشان می‌دهند فعالیتی انجام شده، اما هنوز به سؤال اصلی پاسخ نمی‌دهند؛ اینکه نتیجه این برنامه‌ها چه بوده است؟ آیا مشارکت دانش‌آموز یا دانشجو افزایش یافته؟ آیا نماز برای او جذاب‌تر شده و ارتباطش با این فریضه تغییر کرده است؟

ترزفان، یکی از یافته‌های این پژوهش این بود که در بخش مهمی از اسناد، همچنان گزارش فعالیت پررنگ‌تر از سنجش نتیجه است، افزود: حضرت آقا سنجش نتیجه را با تمثیلی زیبا در پیام سال ۱۳۹۳ بیان کردند؛ «برای سنجش موفقیت باغبان، باید کمیت و کیفیت میو‌های را دید که به دست می‌آورد» در حوزه نماز نیز صرف شمارش فعالیت‌ها برای ارزیابی موفقیت کافی نیست و باید نتیجه و اثر آنها بر مخاطب سنجیده شود.

برگزیده اجلاس سراسری نماز، «امام جماعت» را نمونه دیگری از این مسئله عنوان کرد و گفت: در رهنمود‌های رهبر شهید (رحمت الله علیه)، نقش امام جماعت تنها به اقامه نماز محدود نیست و بر ارتباط با جوانان، همدلی، راهنمایی و نقش تربیتی او نیز تأکید شده است. با این حال، در برخی اسناد، تمرکز بیشتر بر تأمین امام جماعت و برگزاری نماز جماعت قرار گرفته است.

وی با بیان اینکه در مجموع چهار نوع شکاف در این بررسی شناسایی شد، عنوان کرد: در برخی موارد هدف اصلی در فرآیند تبدیل به تکلیف تقلیل پیدا کرده، در برخی موارد فعالیت گزارش شده، اما نتیجه آن سنجیده نشده است، گاهی تکلیف وجود دارد، اما منابع مالی مشخصی برای نماز پیش‌بینی نشده و به هزینه‌های عمومی حواله شده است، در مواردی نیز مخاطب اصلی مورد نظر در رهنمودها، در اسناد اجرایی، نقش روشنی ندارد.