بررسی ابعاد روان‌شناختی و ادبی شعر حافظ در نشست حافظ‌پژوهی کتابخانه و موزه ملی ملک

به گزارش آستان نیوز، این نشست ادبی و فرهنگی با عنوان «تحصیل عشق و رندی»، یکشنبه، ۱۹ مهرماه ۱۴۰۵، با حضور امیر خوراکیان، رئیس کتابخانه و موزه ملی ملک، استاد بهاءالدین خرمشاهی، حافظ‌پژوه برجسته، امیرحسین ماحوزی و عارف خرمشاهی، از استادان بنام ادبیات فارسی و دیگر دوستداران شعر و ادب، در سالن اجتماعات این موقوفه فرهنگی آستان قدس رضوی در پایتخت، برگزار شد.

امیر خوراکیان، رئیس کتابخانه و موزه ملی ملک، در آغاز این نشست با اشاره به تلاش‌های حاج حسین آقا ملک، بنیان‌گذار و واقف این مجموعه و دیگر افرادی که در حفاظت و نگهداری از میراث‌فرهنگی آن کوشیده‌اند، گفت: این موقوفه به برکت تلاش این بزرگان و کوشش‌های صورت‌گرفته برای گردآوری، صیانت و نگهداری آثار و نفایس فرهنگی، تاکنون پابرجا مانده است.

وی با تأکید بر رویکرد‌های جدید این مجموعه فرهنگی، افزود: در کنار صیانت و حفاظت از آثار که وظیفه اصلی کتابخانه و موزه است، تولید برنامه، محتوا و محصول برای روایت داستان‌های نهفته در آثار تاریخی، معرفی شخصیت‌های تاریخی و بازگویی روایت‌های مرتبط با این گنجینه برای نسل‌های آینده را نیز در دستور کار قرار داده‌ایم.

خوراکیان با اشاره به برگزاری نشست حافظ‌پژوهی در همین چارچوب، اظهار کرد: این نشست باهدف معرفی ابعاد گوناگون شخصیت و منش حافظ برگزار شده است تا استادان و پژوهشگران از زوایای مختلف به تحلیل و روایت این شخصیت بزرگ ادبی بپردازند.

تحلیل ترس‌های بنیادین انسان در شعر حافظ

در ادامه نشست، امیرحسین ماحوزی، استاد ادبیات فارسی با موضوع «بررسی راه‌های رهایی حافظ از ترس‌های اگزیستانسیالیستی»، با رویکردی روان‌شناختی به تحلیل اشعار حافظ پرداخت و ترس را یکی از دغدغه‌های محوری در شعر او دانست.

وی با اشاره به دو شخصیت‌محوری رند و زاهد در شعر حافظ، توضیح داد: این دو شخصیت، مواجهه‌های متفاوتی با ترس دارند؛ رند به استقبال ترس‌ها می‌رود و با آنها روبه‌رو می‌شود، درحالی‌که زاهد می‌کوشد از ترس‌ها بگریزد.

این استاد ادبیات فارسی در ادامه به ترس‌های بنیادین انسان، از جمله ترس از مرگ، آزادی و انتخاب، مسئولیت و بار گناه، طردشدن، تنهایی و پوچی پرداخت و نسبت این دغدغه‌ها را با اندیشه و جهان‌بینی حافظ، بررسی کرد.

ماحوزی همچنین با اشاره به بازتاب مسئله پوچی و معنای زندگی در شعر حافظ، گفت: انسان در مواجهه با جهان و وضعیت وجودی خود، در جست‌وجوی معناست و می‌تواند در ساختن معنای زندگی خویش نقش داشته باشد. وی در ادامه، با خواندن نمونه‌هایی از اشعار حافظ، شواهدی برای تحلیل‌های روان‌شناختی خود ارائه کرد.

انقلاب حافظ در غزل فارسی

در بخش دیگری از این نشست، استاد بهاءالدین خرمشاهی، حافظ‌پژوه برجسته، دیدگاه‌های خود درباره سیر تحول غزل فارسی و جایگاه حافظ در این روند را بیان کرد.

وی با اشاره به قدمت حدود ۱۲۰۰ساله غزل فارسی و تحولاتی که این قالب شعری در طول تاریخ پشت سر گذاشته است، مهم‌ترین تحول آن را انقلاب حافظ در غزل دانست.

استاد خرمشاهی در ادامه، ضمن طرح نظریه «پاشانی» اشعار حافظ، توضیح داد: پاشانی، در کاربرد موردنظر او در میان فارسی‌زبانان پاکستان، به معنای پراکندگی در مفهومی مثبت است. بر اساس این دیدگاه، ابیات غزل حافظ از استقلال معنایی برخوردار است و هر بیت می‌تواند تااندازه‌ای مستقل از ابیات دیگر فهم و تفسیر شود.

این حافظ‌پژوه به حافظ قرآن بودن حافظ شیرازی و تأثیرپذیری او از معارف قرآنی نیز اشاره کرد و ورود طنز به غزل فارسی را از دیگر وجوه تحول‌آفرین شعر حافظ برشمرد.

وی همچنین به حضور و برجستگی مفاهیمی همچون خرابات، رند، پیر، لولی و زاهد در شعر حافظ پرداخت و با معرفی ویژگی‌های شعر او، حافظ را از چهره‌های اثرگذار در شکل‌گیری سنت‌های بعدی شعر فارسی و پدر مکتب هندی دانست.

علت ماندگاری شعر حافظ تا امروز

در ادامه نشست، عارف خرمشاهی، استاد ادبیات فارسی با اشاره به کارنامه علمی و پژوهشی پدرش، استاد بهاءالدین خرمشاهی، از انتشار بیش از ۱۲۰ عنوان کتاب و نگارش بیش از دو هزار مقاله توسط این حافظ‌پژوه، سخن گفت.

وی با محوریت معرفی دو اثر استاد خرمشاهی در حوزه حافظ‌پژوهی عنوان کرد: «ذهن و زبان حافظ»، نخستین کتاب او در این حوزه و کتاب «می باقی»، دیگر اثر استاد به شمار می‌آید.

عارف خرمشاهی در بخش دیگری از سخنان خود، ماندگاری و جذابیت شعر حافظ را در پیوند مسائل و دغدغه‌های مطرح‌شده در آن با زندگی انسان معاصر دانست.

وی با اشاره به موضوعاتی همچون ریاکاری، تأکید کرد: بسیاری از مسائل بازتاب‌یافتن در شعر حافظ همچنان در جامعه امروز نیز مطرح است و همین استمرار دغدغه‌های انسانی، یکی از دلایل تداوم ارتباط مخاطبان با شعر اوست.

نشست حافظ‌پژوهی کتابخانه و موزه ملی ملک با طرح دیدگاه‌های ادبی، روان‌شناختی و فرهنگی درباره شعر و اندیشه حافظ، فرصتی برای بررسی وجوه گوناگون این شاعر بزرگ فارسی و گفت‌و‌گو درباره ظرفیت‌های ماندگار آثار او فراهم کرد.

یادآور می‌شود، این موقوفه با برگزاری نشست‌های علمی، ادبی و فرهنگی، زمینه معرفی و بررسی میراث مکتوب و فکری ایران را فراهم می‌کند و در مسیر پیونددادن گنجینه‌های تاریخی و فرهنگی با نیاز‌ها و پرسش‌های نسل امروز، گام برمی‌دارد.