از آموزش هوش مصنوعی تا تولید دانش

به گزارش آستان نیوز، از ابتدای فروردین ۱۴۰۵، شرایط جنگی و محدودیت حضور در دانشگاه، شکل ارتباط دانشجویان با محیط دانشگاه را تغییر داد. کلاس‌ها و رفت‌وآمد‌های روزمره برای مدتی از جریان معمول خود فاصله گرفتند؛ اما برای اعضای انجمن علمی میان‌رشته‌ای هوش مصنوعی واحد خواهران دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)، یادگیری به فضای کلاس محدود نماند.

در این ماه‌ها، آموزش‌هایی درباره ابزار‌های تازه هوش مصنوعی منتشر شد، کتاب‌هایی درباره آینده این فناوری به مخاطبان معرفی شد و پادکستی دانشجویی به سراغ موضوعاتی رفت که هر روز سهم بیشتری در زندگی انسان پیدا می‌کنند. بخشی از این فعالیت‌ها نیز از فضای دانشگاه فراتر رفت و به مجلات کودک‌ونوجوان، برنامه‌های فرهنگی و فعالیت‌های پژوهشی راه یافت.

هوش مصنوعی از آن حوزه‌هایی است که آشنایی با چند ابزار، پایان یادگیری در آن نیست. قابلیت‌ها تغییر می‌کنند، ابزار‌های تازه معرفی می‌شوند و هم‌زمان پرسش‌هایی درباره اعتبار اطلاعات، حریم خصوصی و تأثیر این فناوری بر زندگی انسان شکل می‌گیرد. فعالیت‌های انجمن را می‌توان از همین زاویه دنبال کرد؛ مسیری که از شناخت ابزار‌ها شروع می‌شود و به مطالعه، تولید محتوا و طرح مسئله‌های علمی می‌رسد.

از شناخت ابزار‌ها تا پرسیدن سؤال‌های تازه

یکی از مسیر‌های فعالیت انجمن، مجموعه هوش آموز است؛ آموزش‌هایی که به‌صورت هفتگی منتشر می‌شوند و کاربرد‌ها و قابلیت‌های ابزار‌های مختلف هوش مصنوعی را به مخاطبان معرفی می‌کنند. تاکنون حدود ۱۵ شماره از این مجموعه منتشر شده است.

موضوعات این آموزش‌ها از تولید تصویر و نوشتن دستور‌های متنی برای هوش مصنوعی تا برنامه‌نویسی، تحلیل داده و آشنایی با ابزار‌های جدید را دربر می‌گیرد. استفاده از ChatGPT در نرم‌افزار اکسل برای نوشتن و اصلاح فرمول‌ها، تحلیل داده‌ها، تولید محتوای تصویری و آشنایی با ابزار‌هایی مانند Qwen و Manus، از جمله موضوعات مطرح‌شده در این مجموعه بوده است.

در کنار کاربرد‌های عملی، برخی آموزش‌ها به موضوعاتی مانند حریم خصوصی، تفاوت ابزار‌ها و سرویس‌های متصل به مدل‌های هوش مصنوعی و ضرورت بررسی صحت پاسخ‌ها می‌پردازند. این موضوعات یادآور نکته‌ای مهم‌اند: توانایی دریافت پاسخ سریع، لزوماً به معنای دسترسی به اطلاعات درست نیست و استفاده از فناوری به شناخت محدودیت‌های آن نیز نیاز دارد.

در کنار هوش آموز، مجموعه هوش خوان نیز با چهار شماره منتشر شده است. یکی از کتاب‌های معرفی‌شده در این مجموعه، عصر هوش مصنوعی و آینده انسانی ما نوشته هنری کیسینجر، اریک اشمیت و دنیل هوتنلوچر است؛ اثری درباره رابطه انسان و الگوریتم‌ها، نظم جهانی، امنیت ملی، جنگ، هویت انسانی و حکمرانی هوش مصنوعی.

اگر آموزش‌های هوش آموز بیشتر به این پرسش پاسخ می‌دهند که با ابزار‌های هوش مصنوعی چه می‌توان کرد، هوش خوان مخاطب را به پرسش گسترده‌تری می‌رساند: این فناوری چه تغییری در جهان و زندگی انسان ایجاد می‌کند؟ کنار هم قرارگرفتن این دو رویکرد، یادگیری کاربردی را با فرصتی برای تأمل درباره پیامد‌های فناوری پیوند می‌دهد.

وقتی دانشجو از مخاطب به تولیدکننده تبدیل می‌شود

آموخته‌ها زمانی شکل دیگری پیدا می‌کنند که قرار باشد برای دیگران توضیح داده شوند. تولید محتوای علمی، دانشجو را در موقعیتی قرار می‌دهد که باید موضوعی را انتخاب کند، درباره آن مطالعه کند و نتیجه را در قالبی روشن و قابل‌فهم به مخاطب برساند.

پادکست دانشجویی موج هوشمند یکی از نمونه‌های این تجربه است که تاکنون هشت شماره از آن منتشر شده است. شماره هشتم این پادکست، در ۲۱ شهریور ۱۴۰۵، به عامل‌های هوش مصنوعی یا AI Agents و فرصت‌ها و چالش‌های آنها اختصاص داشت.

آماده‌سازی پادکست تنها به ضبط صدا محدود نمی‌شود؛ انتخاب موضوع، تنظیم محتوا، اجرا، تدوین و هماهنگی میان اعضای گروه نیز بخشی از این فرایند است. مشارکت در چنین تجربه‌ای، علاوه بر دنبال‌کردن موضوعات تخصصی، فرصتی برای تمرین سازمان‌دهی اطلاعات و انتقال آن به مخاطب فراهم می‌کند.

مجله علمی هوشینو نیز در کنار این پادکست قرار دارد که تاکنون یک شماره از آن منتشر شده است. هر دو قالب، به‌رغم تفاوت در شیوه ارائه، مستلزم آن‌اند که اطلاعات از مرحله دریافت و مطالعه عبور کنند و به محتوایی منسجم تبدیل شوند. این تغییر نقش، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا توضیح‌دادن یک موضوع برای دیگران گاهی پرسش‌هایی را آشکار می‌کند که هنگام مطالعه فردی کمتر به چشم می‌آیند. تولید محتوا در این معنا، فقط راهی برای انتشار آموخته‌ها نیست، بلکه فرصتی برای دقیق‌تر فهمیدن آنها نیز به شمار می‌رود.

از ابزار‌های هوشمند تا روایت‌های فرهنگی

بخشی از فعالیت انجمن به مخاطبانی اختصاص‌یافته که ممکن است آشنایی تخصصی باهوش مصنوعی نداشته باشند. همکاری با انتشارات به نشر و انتشار مطالب آموزشی در مجلات کودک‌ونوجوان گلدسته و نقاره‌خانه، نمونه‌ای از این رویکرد است.

در این مطالب، کاربرد‌های هوش مصنوعی با مثال‌هایی قابل‌تصور معرفی شده‌اند؛ از تبدیل عکس شخصی به تصویری شبیه عروسک پولیشی تا ساخت داستان تصویری با استفاده از عکس‌های سفر، به‌ویژه خاطرات اربعین. در این شیوه، فناوری از یک مفهوم تخصصی فاصله می‌گیرد و در قالب فعالیت‌هایی مانند تصویرسازی و داستان‌پردازی به مخاطب معرفی می‌شود.

پیوند هوش مصنوعی با ادبیات نیز در برنامه‌های انجمن دیده می‌شود. مسابقه «هوش و شعر» با موضوع تشخیص شعر اصیل فردوسی از شعر تولید شده به کمک هوش مصنوعی و فراخوان تصویرسازی شاهنامه با الهام از سبک فرشچیان و محوریت هفت‌خان رستم، از جمله این برنامه‌ها بوده‌اند.

این فعالیت‌ها، فناوری را به بستری برای تجربه خلاقانه و پرسش درباره تفاوت تولید انسانی و ماشینی تبدیل می‌کنند. تشخیص اصالت یک شعر یا بازآفرینی تصویری یک روایت کهن، علاوه بر آشنایی با قابلیت‌های هوش مصنوعی، مخاطب را با مسئله خلاقیت و نقش انسان در تولید اثر روبه‌رو می‌کند.

در مهرماه نیز فراخوان مسابقه روایت قهرمان با موضوع تولید فیلم باهوش مصنوعی درباره زندگی یکی از شهدای فراجا منتشر شد. این فراخوان از دانشجویان سراسر کشور دعوت می‌کرد از فناوری برای روایت تصویری یک زندگی استفاده کنند. در این تجربه‌ها، ابزار‌های جدید در خدمت روایت‌گری فرهنگی قرار می‌گیرند؛ روایتی که انتخاب موضوع و چگونگی بازنمایی آن همچنان به نگاه و تصمیم سازنده اثر وابسته است.

از جست‌وجوی علمی تا مشارکت در پژوهش

آشنایی با ابزار‌ها و تولید محتوا، تنها بخشی از فعالیت انجمن بوده است. تقویت مهارت‌های پژوهشی نیز در برنامه‌های آن جای داشته است. وبینار چطور مقاله خوب بخوانیم با تدریس دکتر رامونا میرحاجیان‌مقدم، استاد مشاور انجمن، با حضور بیش از ۶۰ شرکت‌کننده از رشته‌های مختلف برگزار شد.

دسترسی به مقاله‌های علمی، جست‌وجوی پیشرفته در Google Scholar، شناسایی مجلات نامعتبر و تمرین جست‌وجوی پژوهشی از محور‌های این برنامه بود. برای ورود به یک حوزه علمی، صرف علاقه یا آشنایی با ابزار‌ها کافی نیست؛ توانایی یافتن منابع معتبر و ارزیابی اطلاعات، از مهارت‌هایی است که مسیر مطالعه را به پژوهش نزدیک می‌کند.

یکی از خروجی‌های پژوهشی اعضای انجمن، مقاله طراحی مدل یادگیری ماشین برای پیش‌بینی عملکرد تحصیلی دانشجویان با استفاده از الگوریتم جنگل تصادفی است که در نهمین کنفرانس بین‌المللی هوش مصنوعی و چشم‌انداز آینده آن پذیرفته شده است. مهدیه براقی، رامونا میرحاجیان‌مقدم، فاطمه رحیمیان ظریف و حدیثه کابلیان نقندر در تهیه این مقاله مشارکت داشته‌اند.

این پژوهش، روش‌های یادگیری ماشین را برای بررسی یک مسئله‌آموزشی به کار می‌گیرد و نمونه‌ای از حرکت از آشنایی با مفاهیم هوش مصنوعی به استفاده پژوهشی از آنهاست. در این مرحله، فناوری دیگر صرفاً موضوع آموزش نیست؛ ابزاری برای بررسی یک پرسش مشخص است.

سهم دانشجویان در فهم آینده فناوری

شاید حاصل این ماه‌ها را نتوان فقط در شماره‌های منتشرشده، پادکست‌ها یا مقاله‌ای پذیرفته شده خلاصه کرد. بخش مهم‌تر ماجرا، مسیری است که میان آموختن و به‌کارگرفتن دانش شکل‌گرفته؛ از کنجکاوی درباره یک ابزار تازه تا تلاش برای توضیح آن به دیگران و از دنبال‌کردن تحولات هوش مصنوعی تا استفاده از آن برای بررسی یک مسئله واقعی.

در دنیایی که فناوری با شتابی روزافزون پیش می‌رود، ارزش یادگیری فقط در دانستن آنچه امروز ممکن است نیست؛ در توانایی پرسیدن، سنجیدن و ساختن چیزی تازه از دل دانسته‌هاست و شاید سهم ماندگار این تجربه دانشجویی، همین باشد: تبدیل تماشاگران تغییرات فناوری به کسانی که می‌خواهند آن را بفهمند و در شکل‌دادن به آینده‌اش نقش داشته باشند.