زیارت؛ ظرفیتی برای گذار از هم‌سرنوشتی بازنده به هم‌سرنوشتی بالنده

به گزارش آستان نیوز، نشست تخصصی «زیارت و هم‌سرنوشتی»، به همت معاونت سرمایه انسانی آستان قدس رضوی و با همکاری بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، با حضور جمعی از مدیران، پژوهشگران و صاحب‌نظران، در محل این بنیاد، برگزار شد.

در این نشست، دکتر احد فرامرز قراملکی، رئیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، به تبیین مفهوم هم‌سرنوشتی، سطوح و ابعاد آن و نقش زیارت در شکل‌گیری سرنوشت مشترک اجتماعی پرداخت و شرکت‌کنندگان نیز در قالب گفت‌و‌گو و پرسش‌وپاسخ، دیدگاه‌های خود را درباره ابعاد اجتماعی، روان‌شناختی و مدیریتی این موضوع مطرح کردند.

هم‌سرنوشتی؛ فراتر از کنار هم قرارگرفتن افراد

فرامرز قراملکی در ابتدای سخنان خود با اشاره به مفهوم عاقبت‌اندیشی در زندگی فردی و اجتماعی، اظهار کرد: گاهی عاقبت‌اندیشی به معنای توجه صرف به سرنوشت فردی و تلاش برای نجات خود، بدون درنظرگرفتن دیگران، تفسیر می‌شود؛ درحالی‌که نوع دیگری از عاقبت‌اندیشی، بر درک پیوند میان سرنوشت فرد و سرنوشت دیگران استوار است.

وی با بیان اینکه هم‌سرنوشتی صرفاً به معنای گردهم‌آمدن تعدادی از افراد نیست، افزود: هم‌سرنوشتی زمانی شکل می‌گیرد که گروهی از انسان‌ها بر اساس پیوند‌های مشترک و کنش‌های متقابل، سرنوشتی بیش‌و‌کم یکسان را برای خود رقم بزنند.

رئیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با تفکیک هم‌سرنوشتی قهری از هم‌سرنوشتی خودخواسته، توضیح داد: در هم‌سرنوشتی قهری، عواملی مانند حوادث طبیعی، سرنوشت مشترکی را بر افراد تحمیل می‌کنند، اما در هم‌سرنوشتی خودخواسته، این تعاملات، پیوند‌ها و رفتار‌های اعضای یک گروه است که در شکل‌گیری آینده مشترک آنان نقش دارد.

وی تأکید کرد: موضوع اصلی در بررسی هم‌سرنوشتی اجتماعی، شناخت کنش‌هایی است که می‌توانند یک گروه را به‌سوی تعالی و پیشرفت هدایت کنند یا زمینه آسیب و ناکامی آن را فراهم آورند.

از بازندگی تا بالندگی؛ دو مسیر متفاوت سرنوشت مشترک

این استاد فلسفه و اخلاق با تشریح دو جهت متفاوت هم‌سرنوشتی، بیان کرد: سرنوشت مشترک یک گروه می‌تواند در مسیر بازندگی یا بالندگی قرار گیرد. در مسیر بازندگی، اعضای گروه بخشی از داشته‌ها، فرصت‌ها، آرامش یا سلامت خود را از دست می‌دهند؛ اما در مسیر بالندگی، کنش‌های جمعی زمینه تعالی و حرکت از وضعیت نامطلوب به مطلوب و از وضعیت مطلوب به مرتبه‌ای بالاتر را فراهم می‌کند.

وی با اشاره به اینکه هم‌سرنوشتی در سطوح مختلف فردی، خانوادگی، سازمانی، شهری، ملی و حتی جهانی قابل بررسی است، گفت: در یک سازمان، گسترش رفتار‌هایی مانند غیبت، تهمت، دشمنی و بی‌اعتمادی، تنها به یک فرد آسیب نمی‌رساند، بلکه می‌تواند سرنوشت مجموعه را تحت تأثیر قرار دهد.

قراملکی ادامه داد: در مقابل، تقویت اعتماد، همکاری و تعامل سازنده میان اعضای سازمان، زمینه شکل‌گیری سرنوشتی متفاوت و حرکت جمعی به سوی بالندگی را فراهم می‌کند.

وی افزایش درک هم‌سرنوشتی را از موضوعات مهم حوزه سرمایه انسانی دانست و بر ضرورت توجه به پیامد‌های مشترک رفتار‌های فردی و سازمانی تأکید کرد.

زیارت، ظرفیتی برای تقویت هم‌سرنوشتی نیک‌فرجام

رئیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در بخش دیگری از سخنان خود، با تبیین ارتباط زیارت و هم‌سرنوشتی، اظهار کرد: زیارت از جهات مختلف، ظرفیت اثرگذاری بر سرنوشت مشترک زائران و جامعه را دارد؛ اما برخورداری از این ظرفیت به معنای تحقق خودکار نتایج مطلوب نیست.

وی افزود: آنچه اهمیت دارد، چگونگی استفاده از ظرفیت زیارت برای هدایت هم‌سرنوشتی از وضعیت بازندگی و شوربختی به‌سوی بالندگی و نیک‌فرجامی است.

قراملکی با اشاره به نقش کنش‌های جمعی در شکل‌گیری پیامد‌های اجتماعی زیارت، تصریح کرد: اگر رفتار‌ها و مناسبات اجتماعی در فضای زیارت به گسترش تعارض، ستیز یا انشقاق منجر شود، می‌تواند سرنوشت مشترک زائران را تحت‌تأثیر قرار دهد؛ در مقابل، مدیریت صحیح این مناسبات می‌تواند زمینه تقویت پیوند‌های اجتماعی و حرکت به‌سوی سرنوشت مشترک مطلوب را فراهم کند.

وی کاهش انشقاق اجتماعی و تقویت سلامت اجتماعی را از مهم‌ترین زمینه‌های بهره‌گیری از ظرفیت زیارت برشمرد و گفت: هر اندازه زیارت بتواند زمینه انسجام اجتماعی و سلامت جامعه را تقویت کند، به شکل‌گیری هم‌سرنوشتی نیک‌فرجام در سطح ملی کمک بیشتری خواهد کرد.

ضرورت مدیریت تعارض‌ها و دوگانه‌های اجتماعی

این پژوهشگر حوزه فلسفه و اخلاق، در پاسخ به پرسشی درباره نقش آستان قدس رضوی در کاهش تعارض‌های اجتماعی، یکی از موانع دستیابی به هم‌سرنوشتی مطلوب را وجود دوگانه‌ها و تعارض‌های حل نشده دانست.

وی با اشاره به وجود برخی دوگانه‌ها در مناسبات درون‌سازمانی و همچنین روابط اجتماعی شهر مشهد، اظهار کرد: این تعارض‌ها می‌توانند زمینه بلاتکلیفی، سرخوردگی و کاهش اثربخشی تعاملات بین‌فردی و بین‌بخشی را فراهم کنند.

قراملکی تأکید کرد: راه مواجهه با دوگانه‌ها، حذف یک طرف تعارض نیست؛ بلکه ابتدا باید وجود آنها را به رسمیت شناخت و سپس برای تبدیل تعارض‌ها به تعامل، راهکار‌های مناسب طراحی کرد.

وی با بیان اینکه برخی دوگانه‌ها از طریق برنامه‌های آموزشی اثربخش قابل تبدیل به تعامل هستند، افزود: افزایش درک هم‌سرنوشتی در میان افراد و گروه‌های اجتماعی، می‌تواند زمینه تغییر نگاه‌های تقابلی و تقویت همکاری را فراهم کند.

رئیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی همچنین بر ضرورت مشارکت‌دادن گروه‌های مختلف در تصمیم‌گیری‌ها و فعالیت‌های مشترک تأکید کرد و گفت: نقش‌آفرینی بخش‌های مختلف، از جمله بخش خصوصی، نیازمند طراحی الگو‌های مناسب مشارکت است تا افراد و گروه‌ها خود را در نتایج فعالیت‌ها سهیم بدانند.

تأثیر اقتصادی زیارت بر مشهد باید با آمار دقیق سنجیده شود

قراملکی در ادامه، شناخت علمی آثار زیارت بر شهر مشهد را از ضرورت‌های برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری در این حوزه عنوان کرد و از تعریف یک طرح پژوهشی برای بررسی تأثیرات اقتصادی زیارت بر شهر خبر داد.

وی با اشاره به اهمیت مطالعات اقتصاد زیارت، اظهار کرد: باید بتوانیم با استفاده از آمار و داده‌های دقیق نشان دهیم که زیارت چه تأثیراتی بر اقتصاد شهر مشهد بر جای می‌گذارد.

رئیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی همچنین بر ضرورت انجام مطالعات نگرش‌سنجی درباره زائران و مجاوران تأکید کرد و افزود: شناخت نگرش‌ها و برداشت‌های گروه‌های مختلف، از جمله زائران ایرانی و خارجی و مجاوران حرم مطهر رضوی، می‌تواند به شناسایی زمینه‌های تعارض و تدوین راهکار‌های عملیاتی کمک کند.

وی با اشاره به برخی دوگانه‌های شکل‌گرفته میان گروه‌های مختلف زائران، خاطرنشان کرد: این مسائل گاهی منشأ شایعات و برداشت‌های نادرست می‌شوند و لازم است ابتدا از طریق مطالعات علمی شناسایی و سپس برای مدیریت آنها راهبرد‌های مشخصی تدوین شود.

قراملکی همچنین بر اهمیت بررسی نقش خانواده‌های مشهدی و ظرفیت مشارکت آنان در فعالیت‌های مرتبط با زیارت تأکید کرد و بهره‌گیری از پژوهش‌های کاربردی را زمینه‌ساز تقویت تعامل میان آستان قدس رضوی، شهر و گروه‌های مختلف اجتماعی دانست.

زیارت؛ پیوند فردیت و زندگی جمعی

در بخش گفت‌وگوی تخصصی این نشست، نسبت میان تجربه فردی زیارت و شکل‌گیری هویت و سرنوشت مشترک نیز مورد بررسی قرار گرفت.

یکی از موضوعات مطرح شده، امکان نگریستن به زیارتگاه به‌مثابه خانه‌ای معنوی بود؛ فضایی که در آن، زائر ضمن برخورداری از خلوت و تجربه معنوی فردی، با جمعی از انسان‌ها پیوند برقرار می‌کند.

در ادامه این بحث، بر این نکته تأکید شد که ظرفیت اجتماعی زیارت، لزوماً در تعارض با فردیت زائر نیست؛ بلکه تجربه فردی زیارت می‌تواند در پیوند با دیگران معنا و عمق بیشتری پیدا کند.

همچنین در مباحث مطرح‌شده، بر اهمیت شفقت، فروتنی و نوع نگاه انسان به دیگران تأکید شد و نقش این ویژگی‌ها در شکل‌گیری روابط سازنده و تقویت هم‌سرنوشتی مورد توجه قرار گرفت.

نقش رفتار‌های جمعی و محیط زیارت در شکل‌گیری روابط اجتماعی

در بخش دیگری از نشست که با مشارکت دکتر آذریان، رئیس مرکز مشاوره آستان قدس رضوی، و دیگر حاضران همراه بود، ابعاد روان‌شناختی و اجتماعی موضوع هم‌سرنوشتی به بحث گذاشته شد.

از جمله موضوعات مطرح شده در این بخش، تأثیر کنش‌های نامناسب بر شکل‌گیری دلبستگی ناایمن در روابط خانوادگی و امکان بررسی پیامد‌های رفتار‌های اجتماعی در محیط زیارت بود.

همچنین به نقش محیط و موقعیت‌های جمعی در شکل‌گیری رفتار‌های افراد اشاره شد؛ به‌گونه‌ای که برخی رفتار‌ها ممکن است تحت تأثیر فضای اجتماعی و تعاملات جمعی، حتی به‌صورت ناخودآگاه شکل بگیرند.

در ادامه این گفت‌وگوها، تأثیر متقابل انسان و محیط و ضرورت شناخت علمی این رابطه، به‌ویژه در فضا‌های زیارتی، مورد توجه قرار گرفت.

ضرورت تبدیل ظرفیت‌های نظری زیارت به راهکار‌های عملیاتی

قراملکی در جمع‌بندی مباحث نشست، با تأکید بر اینکه شناخت ظرفیت‌های زیارت باید به مطالعات کاربردی و اقدامات اجرایی منتهی شود، اظهار کرد: برای بهره‌گیری از ظرفیت زیارت در تقویت هم‌سرنوشتی مطلوب، لازم است عوامل مؤثر بر بالندگی اجتماعی و همچنین زمینه‌های آسیب‌زا شناسایی شوند.

وی با اشاره به اهمیت مشارکت متخصصان رشته‌های مختلف در این زمینه، بر ضرورت بررسی ابعاد گوناگون زیارت از منظر‌های علمی و طراحی راهکار‌های عملیاتی برای تقویت آثار مثبت آن تأکید کرد.

گفتنی است، این نشست با طرح پرسش‌ها و دیدگاه‌های شرکت‌کنندگان درباره هویت اجتماعی، مدیریت تعارض‌ها، نقش محیط، آثار اقتصادی زیارت و راهکار‌های تقویت هم‌سرنوشتی نیک‌فرجام به پایان رسید.