میراث مشترک ایران و آسیای مرکزی، مسیر تازه‌ای برای همکاری‌های علمی می‌گشاید
به گزارش آستان‌نیوز، دکتر ابراهیم دانشی‌فر، رئیس دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)، در آیین افتتاحیه همایش بین‌المللی مطالعات ایران و افغانستان در قرن بیست‌ویکم با موضوع زبان و ادبیات و مسائل سیاسی و تاریخی در دانشگاه دولتی شرق‌شناسی تاشکند، در سخنرانی خود با عنوان «بازاندیشی در ایران‌شناسی معاصر؛ از میراث تمدنی مشترک تا گفت‌وگوی علمی و همکاری‌های آینده ایران و آسیای مرکزی» بر نقش مطالعات ایران‌شناسی در شناخت گذشته و تقویت همکاری‌های آینده، تأکید کرد.
وی با اشاره به جایگاه تاریخی تاشکند گفت: تاشکند برای سخن گفتن از ایران‌شناسی، مکانی معنادار است؛ شهری در جغرافیای تاریخی ماوراءالنهر، در کنار بخارا، سمرقند و خوارزم؛ سرزمینی که در آن، زبان فارسی و زبان‌های دیگر منطقه، در کنار یکدیگر، حامل اندیشه، ادب، عرفان و دانش، بوده‌اند.
نخست؛ ایران‌شناسی به‌مثابه شناخت یک میراث زنده
دانشی‌فر با طرح این پرسش که ایران‌شناسی در جهان امروز چه رسالتی بر عهده دارد، اظهار کرد: به باور من ایران‌شناسی معاصر باید هر دو وظیفه را بر عهده گیرد، هم گذشته را با روش‌های علمی بشناسد و هم از این شناخت برای گسترش تفاهم میان ملت‌ها و تولید دانش تازه، بهره ببرد.
وی درباره گستره این حوزه افزود: ایران‌شناسی، در معنای علمی و گسترده خود، تنها مطالعه تاریخ سیاسی ایران یا زبان و ادبیات فارسی نیست. این حوزه، تاریخ، فرهنگ، اندیشه، هنر، جامعه، زبان‌ها و تحولات تمدنی مرتبط با ایران را، دربرمی‌گیرد.
رئیس دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) با اشاره به پیوند‌های تاریخی منطقه ادامه داد: ایران را نمی‌توان صرفاً در مرز‌های سیاسی امروز آن خلاصه کرد؛ همان‌گونه که تاریخ و فرهنگ آسیای مرکزی را نیز نمی‌توان به مرز‌های کنونی کشور‌های این منطقه، محدود ساخت.
وی، افزود: در طول قرن‌ها، اندیشمندان، شاعران، عالمان و هنرمندان در شبکه‌ای گسترده از ارتباطات علمی و فرهنگی مشارکت داشته‌اند. زبان فارسی در بخش‌های وسیعی از این جغرافیا، زبان آفرینش ادبی، انتقال دانش و ارتباط میان نخبگان بوده است؛ درحالی‌که زبان‌ها و سنت‌های فرهنگی دیگر نیز در شکل‌گیری و تحول این میراث نقشی اساسی داشته‌اند.
دانشی‌فر با اشاره به مفهوم جهان فارسی‌مآب گفت: ایران‌شناسی زمانی به درک عمیق‌تری می‌رسد که در کنار مطالعه تاریخ ایران، به مفهوم جهان فارسی‌مآب و روابط متقابل آن با دیگر فرهنگ‌های منطقه نیز توجه کند.
وی رسالت این حوزه را فراتر از شناخت آثار و رویداد‌های تاریخی دانست و تأکید کرد: رسالت ایران‌شناسی نیز همین است: فراتر رفتن از شناخت واژگان و وقایع، و رسیدن به فهم انسان‌ها، اندیشه‌ها و تجربه‌های تاریخی آنان.
دوم؛ ایران و آسیای مرکزی؛ از حافظه تاریخی تا گفت‌وگوی تمدنی
رئیس دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) روابط ایران و آسیای مرکزی را بخشی از حافظه تاریخی منطقه و زمینه‌ای برای همکاری‌های آینده دانست و گفت: روابط ایران و آسیای مرکزی، موضوعی صرفاً متعلق به گذشته نیست. این روابط بخشی از حافظه تاریخی منطقه و فرصتی برای همکاری‌های امروز و فرداست.
وی با اشاره به جایگاه چهره‌هایی همچون فردوسی، سعدی، حافظ، مولانا، عبدالرحمان جامی و علی‌شیر نوایی افزود: وقتی از این شخصیت‌ها سخن می‌گوییم، با جهانی از ارتباطات ادبی، فکری و معنوی روبه‌رو می‌شویم که در آن زبان‌ها و سنت‌های گوناگون، در عین حفظ ویژگی‌های خود، بر یکدیگر تأثیر گذاشته‌اند.
دانشی‌فر مطالعه پیوند فکری جامی و نوایی را نمونه‌ای از تعامل سنت‌های ادبی منطقه دانست و اظهار کرد: مطالعه پیوند فکری جامی و نوایی می‌تواند به ما نشان دهد که چگونه گفت‌وگوی میان سنت فارسی و سنت ترکی جغتایی، زمینه‌ساز آفرینش‌های ادبی و اندیشه‌های تازه بوده است.
وی با تأکید بر ضرورت پرهیز از نگاه انحصاری به میراث تاریخی گفت: اهمیت این میراث در آن نیست که آن را به دارایی انحصاری یک ملت تبدیل کنیم؛ اهمیت آن در این است که بتوانیم سهم هر جامعه را در شکل‌گیری آن بهتر بشناسیم.
رئیس دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) شناخت فرهنگ‌های دیگر را زمینه‌ای برای تفاهم و همکاری دانست و افزود: شناخت فرهنگ دیگری نباید به ابزاری برای داوری شتاب‌زده درباره او تبدیل شود؛ بلکه باید زمینه‌ای برای فهم دقیق‌تر، گفت‌وگوی سازنده‌تر و همکاری پایدارتر، فراهم آورد.
وی با تأکید بر جایگزینی نگاه رقابتی با رویکردی علمی و مشارکتی ادامه داد: ما می‌توانیم به‌جای آن‌که تنها بپرسیم یک اثر یا اندیشه به کدام ملت تعلق دارد، پرسش‌های عمیق‌تری مطرح کنیم: این اندیشه چگونه شکل گرفت؟ در چه شبکه‌هایی انتقال یافت؟ چه کسانی در تحول آن مشارکت کردند؟ و چگونه می‌توانیم امروز آن را بهتر بشناسیم و به نسل آینده منتقل کنیم؟
سوم؛ ایران‌شناسی در عصر هوش مصنوعی و تحولات علمی
دانشی‌فر با اشاره به ظرفیت فناوری‌های نوین در مطالعات تاریخی گفت: امروز دیجیتالی‌سازی نسخه‌های خطی، ایجاد پایگاه‌های اطلاعاتی مشترک، تحلیل رایانشی متون و بهره‌گیری از هوش مصنوعی، امکان‌های تازه‌ای برای مطالعه میراث تاریخی فراهم کرده‌اند.
وی برای توضیح این ظرفیت‌ها افزود: تصور کنید که پژوهشگری در تاشکند بتواند به نسخه‌ای دیجیتال از یک متن تاریخی در تهران دسترسی یابد، آن را با نسخه‌ای در بخارا مقایسه کند و با کمک ابزار‌های علمی، تفاوت‌های متنی، مسیر انتقال اثر و پیوند‌های فکری آن را بررسی کند.
رئیس دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) این امکان را الگویی برای همکاری علمی میان مراکز پژوهشی منطقه دانست، اما بر ضرورت حفظ جایگاه دانش تخصصی تأکید کرد و گفت: فناوری جایگزین دانش زبان، نقد تاریخی و داوری علمی نمی‌شود. هوش مصنوعی نیز ممکن است در خواندن نسخه‌ها، تشخیص نام‌ها یا تفسیر متون خطا کند. از این رو، استفاده از آن باید با نظارت متخصصان، ارزیابی منابع و رعایت اصول علمی همراه باشد.
وی با تأکید بر ضرورت به‌کارگیری دانش در حل مسائل افزود: اگر دانش را بیاموزیم، اما آن را در خدمت حل مسائل و گسترش فهم قرار ندهیم، بخشی از رسالت علم را نادیده گرفته‌ایم.
دانشی‌فر هدف از استفاده از فناوری‌های جدید را افزایش دسترسی به میراث تاریخی و گسترش پژوهش‌های معتبر دانست و گفت: هدف نهایی، استفاده از فناوری برای دسترس‌پذیرتر کردن میراث و گسترش امکان تولید دانش معتبر است؛ دانشی که پژوهشگران کشور‌های مختلف بتوانند در تولید و ارزیابی آن مشارکت کنند.
چهارم؛ از ایران‌شناسی به دیپلماسی علمی و فرهنگی
رئیس دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) با تأکید بر ضرورت تبدیل شناخت فرهنگی به همکاری‌های عملی اظهار کرد: شناخت فرهنگ ملت‌ها هنگامی به نتیجه‌ای پایدار می‌رسد که از سطح آگاهی عمومی فراتر رود و به ارتباطات انسانی و همکاری‌های نهادی منتهی شود.
وی با اشاره به ظرفیت ایران‌شناسی برای تقویت روابط منطقه‌ای افزود: ایران‌شناسی می‌تواند زمینه‌ای برای گسترش دیپلماسی علمی و فرهنگی میان ایران و ازبکستان و دیگر کشور‌های آسیای مرکزی باشد.
دانشی‌فر برای توسعه این همکاری‌ها سه پیشنهاد مطرح کرد و نخستین مسیر را ایجاد شبکه‌ای از دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی ایران‌شناسی و مطالعات آسیای مرکزی برای تعریف طرح‌های مشترک و تبادل تجربه‌های علمی دانست.
وی درباره محور دوم، گفت: توسعه پروژه‌های مشترک در زمینه فهرست‌نویسی و دیجیتالی‌سازی نسخه‌های خطی، ترجمه متقابل آثار ادبی و تاریخی و مطالعه تطبیقی زبان‌ها و سنت‌های فکری منطقه می‌تواند زمینه همکاری دانشگاه‌ها را گسترش دهد.
رئیس دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)، سومین مسیر را توسعه فرصت‌های آموزشی از طریق دوره‌های مشترک، فرصت‌های مطالعاتی، نشست‌های علمی و تولید منابع آموزشی چندزبانه برشمرد.
وی درباره هدف این پیشنهاد‌ها تأکید کرد: این پیشنهاد‌ها می‌توانند به‌تدریج از همکاری‌های موردی فراتر روند و به شکل‌گیری یک شبکه علمی پایدار کمک کنند؛ شبکه‌ای که در آن دانشگاه‌ها نه‌تنها مصرف‌کننده دستاورد‌های پژوهشی یکدیگر، بلکه شریک در تولید دانش باشند.
دانشی‌فر در جمع‌بندی سخنان خود، رسالت ایران‌شناسی در قرن بیست‌ویکم را در پیوند شناخت تاریخی با فهم جهان معاصر و همکاری‌های آینده دانست و گفت: اگر بخواهیم رسالت ایران‌شناسی در قرن بیست‌ویکم را در چند عبارت خلاصه کنیم، باید بگوییم: شناخت علمی گذشته، فهم پیچیدگی‌های جهان معاصر و گشودن افق‌های تازه برای آینده.
وی با تأکید بر نقش ارتباطات فرهنگی در رشد تمدن‌ها افزود: میراث ایران و آسیای مرکزی به ما یادآوری می‌کند که فرهنگ‌ها در انزوا شکوفا نمی‌شوند؛ آنها در مسیر ارتباط، پرسشگری، ترجمه و تبادل دانش رشد می‌کنند.
رئیس دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) در پایان، خاطرنشان کرد: ایران‌شناسی، اگر بر شواهد تاریخی، روش علمی، گفت‌وگوی انتقادی و احترام متقابل استوار باشد، می‌تواند بیش از یک رشته دانشگاهی باشد: می‌تواند بستری برای شناخت عمیق‌تر ملت‌ها و تقویت همکاری‌های انسانی و علمی، فراهم آورد.
وی ابراز امیدواری کرد که نشست تاشکند، افزون بر تبادل دیدگاه‌ها، سرآغاز طرح‌های مشترک برای پژوهش، آموزش و پاسداری علمی از میراث فرهنگی منطقه، باشد.
- پربازدیدترین
- آخرین اخبار
تلویزیون اینترنتی آستان نیوز
