از موشک‌باران تا ضعف حکمرانی؛ چرا باید نگاه به تهدید‌ها را تغییر داد؟

به گزارش آستان نیوز، سید هادی زرقانی صبح امروز یکشنبه ۱۰ آبان‌ماه در همایش تخصصی مدیریت بحران و پدافند غیرعامل آستان قدس رضوی که با حضور رابطان پدافند غیرعامل در سازمان‌های تابعه این آستان نورانی در مرکز نمایشگاه‌ها و همایش‌های آستان مقدس رضوی برگزار شد، در تشریح مبانی پدافند غیرعامل، ابتدا به مؤلفه‌های رویکرد کلاسیک این حوزه اشاره کرد؛ رویکردی که در آن شناخت منبع تهدید، شناسایی مراکز و زیرساخت‌های در معرض خطر، اتخاذ تدابیر پیشگیرانه، تعیین مجریان و کاهش آسیب‌پذیری، جایگاه محوری دارند.

به گفته او، در این چارچوب، اقداماتی مانند استتار، اختفا، فریب، مقاوم‌سازی و مکان‌یابی مناسب تأسیسات، باهدف کاهش خسارت‌های ناشی از حملات دشمن انجام می‌شوند.

استاد جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به اهمیت مکان‌یابی زیرساخت‌های نظامی، پشتیبانی و فرماندهی، توضیح داد: محل استقرار تأسیسات و زیرساخت‌ها می‌تواند در میزان آسیب‌پذیری آنها در برابر تهدید‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد؛ لذا در کنار تدابیر فنی، باید به تحولات رویکرد‌های ارزیابی تهدید نیز توجه داشت.

چگونگی شناخت تهدیدات و اولویت‌بندی

زرقانی با تشریح چهار مؤلفه اصلی ارزیابی امنیتی، گفت: برای شناخت و اولویت‌بندی یک تهدید، صرفاً شناسایی وجود آن کافی نیست؛ بلکه باید احتمال وقوع، گستره جغرافیایی، شدت اثر و ماهیت آن نیز بررسی شود؛ براین‌اساس، احتمال وقوع تهدید می‌تواند از بسیار محتمل تا بسیار بعید متغیر باشد همچنین گستره جغرافیایی آن نیز ممکن است محلی، منطقه‌ای، ملی، فرامنطقه‌ای یا جهانی باشد و شدت پیامد‌ها و نوع تهدید در تعیین میزان اهمیت و نحوه مواجهه با آن نقش دارند.

وی با تفکیک تهدید‌ها از نظر ماهیت، سه دسته کلی را مطرح کرد و افزود: دسته اول تهدید‌های وجودی که بقای جامعه انسانی را هدف قرار می‌دهند، دومین دسته تهدید‌های توسعه و رفاه که بر روند توسعه و کیفیت زندگی اثر می‌گذارند و دسته سوم تهدید‌های ارزش‌محور که متوجه ارزش‌های محلی و بومی هستند.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه فردوسی تأکید کرد: این دسته‌بندی کمک می‌کند تا تهدید‌ها بر اساس ماهیت و پیامدهایشان بررسی شوند و تصمیم‌گیران به‌جای برخورد یکسان با مسائل متفاوت، متناسب با ویژگی‌های هر تهدید برنامه‌ریزی کنند.

فرونشست، کم‌آبی و آسیب‌پذیری‌های شهری؛ تهدید‌هایی که نباید نادیده گرفته شوند

زرقانی در ادامه، با طرح نمونه‌هایی از مسائل شهر مشهد، توجه مخاطبان را به مخاطراتی جلب کرد که ممکن است در نگاه نخست، خارج از قلمرو پدافند غیرعامل تلقی شوند؛ اما در عمل، بر امنیت، پایداری و کیفیت زندگی شهروندان اثر می‌گذارند.

وی از فرونشست زمین، کم‌آبی، آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها و حاشیه‌نشینی به‌عنوان موضوعاتی نام برد که باید در فرایند شناسایی و ارزیابی تهدید‌ها موردتوجه قرار گیرند.

این استاد دانشگاه تأکید کرد: ارزیابی تهدید، بدون شناخت ابعاد واقعی مسئله و اتکا به داده‌های معتبر، نمی‌تواند مبنای مناسبی برای تصمیم‌گیری باشد؛ لذا مدیران برای شناخت دقیق وضعیت موجود و تعیین اولویت‌های مداخله، به اطلاعات قابل‌اتکا و ارزیابی کارشناسی نیاز دارند.

وی با اشاره به موضوع فرونشست، بر ضرورت حساسیت بیشتر نسبت به مخاطرات محیطی تأکید کرد و این پرسش را مطرح ساخت که چرا برخی مسائل، باوجود پیامد‌های گسترده احتمالی، آن‌گونه که باید در اولویت تصمیم‌گیری‌ها قرار نمی‌گیرند؛ بنابراین محیط‌زیست نیز باید در چارچوب ارزیابی تهدید‌ها جدی گرفته شود؛ زیرا آسیب به منابع طبیعی و زیرساخت‌های محیطی می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از یک خسارت مقطعی داشته باشد و ابعاد اقتصادی و اجتماعی پیدا کند.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه فردوسی در ادامه به مسئله تعیین متولی و پاسخ‌گویی در مواجهه با تهدید‌های چندبُعدی اشاره و بر ضرورت تفکیک وظایف نهاد‌های مختلف تأکید کرد و گفت: باید مشخص شود یک سازمان در فرایند مقابله با تهدید، چه نقشی دارد؛ آیا مسئول راهبری و هماهنگی است یا اجرای اقدامات نیز بر عهده آن قرار دارد؛ بنابراین تعیین مسئولیت باید با اختیار متناسب و امکان پاسخ‌گویی همراه باشد؛ زیرا بدون روشن بودن این مؤلفه‌ها، ارزیابی عملکرد دستگاه‌ها و پیگیری نتایج اقدامات دشوار خواهد بود.

حاشیه‌نشینی؛ مسئله‌ای فراتر از کالبد شهر

زرقانی در بخش دیگری از سخنان خود، حاشیه‌نشینی را از جمله موضوعاتی دانست که بررسی آن صرفاً با نگاه کالبدی و شهری کافی نیست و باید ابعاد اجتماعی و احساس تبعیض نیز در تحلیل آن موردتوجه قرار گیرد.

وی با اشاره به تجربه‌های مطرح‌شده در سخنرانی، افزود: احساس محرومیت و تبعیض می‌تواند بر نگرش افراد به جامعه و نهاد‌های مسئول اثر بگذارد. از این منظر، شناخت آسیب‌پذیری‌های اجتماعی و بررسی زمینه‌های شکل‌گیری نارضایتی‌ها، بخشی از فرایند جامع ارزیابی تهدیدهاست.

این استاد دانشگاه تأکید کرد: برای تحلیل چنین مسائلی، باید میان وجود یک مسئله اجتماعی، عوامل شکل‌دهنده آن و پیامد‌های احتمالی‌اش ارتباط برقرار کرد. در این چارچوب، ارزیابی کارشناسی و شناخت دقیق شرایط، مقدم بر هرگونه نتیجه‌گیری شتاب‌زده خواهد بود.

از شناخت تهدید تا تدوین راهبرد

زرقانی با بیان اینکه شناخت تهدید، تنها نقطه آغاز مواجهه با آن است، اضافه کرد: پس از این مرحله، باید درباره مسئولیت نهاد‌ها و راهبرد مقابله تصمیم‌گیری شود از همین رو ارزیابی امنیتی زمانی می‌تواند به تصمیم‌گیری مؤثر منجر شود که سه پرسش اساسی از جمله تهدید چیست و چه ابعادی دارد، کدام نهاد مسئول راهبری و پاسخ‌گویی است، برای کاهش آسیب‌پذیری و مدیریت پیامد‌های آن، چه راهبردی باید اتخاذ شود؛ پاسخ روشنی داشته باشد.

براین‌اساس، پدافند غیرعامل مؤثر، تنها به معنای حفاظت از تأسیسات در برابر حملات نیست؛ بلکه مستلزم شناخت به‌موقع آسیب‌پذیری‌ها، اولویت‌بندی تهدیدها، هماهنگی میان دستگاه‌ها و مشخص‌بودن مسئولیت‌هاست؛ مسیری که می‌تواند از غافلگیری در برابر مخاطرات و تحمیل هزینه‌های سنگین به جامعه جلوگیری کند.