منبر تاریخی مسجد گوهرشاد با رویکردی نوین مرمت و حفاظت شد

به گزارش آستان نیوز، منبر تاریخی مسجد گوهرشاد که در ضلع راست محراب ایوان مقصوره قرار دارد، از آثار کم‌نظیر معماری و هنر نجاری ایرانی - اسلامی به شمار می‌رود. این منبر که به «منبر صاحب‌الزمان (عج)» شهرت دارد، در دوره قاجار ساخته شده و در ساخت اولیه آن هیچ میخی، به کار نرفته است.

این منبر چوبی که از چوب گردو و گلابی ساخته شده، حدود ۷ و نیم متر ارتفاع دارد و با ۱۴ پله به سطحی مطبق و مزین به کتیبه‌های نفیس قرآنی و خطی می‌رسد. از جمله کتیبه‌های آن می‌توان به عبارت «عمل سلطان حسن بن نجار کرمانی» اشاره کرد که نام سازنده این اثر تاریخی را در خود، جای‌داده است.

در حدود دو دهه گذشته، برای جلوگیری از آسیب‌های احتمالی ناشی از تماس مستقیم زائران، این منبر درون محفظه‌ای شیشه‌ای و کاملاً بسته قرار گرفته بود؛ محفظه‌ای که هرچند نقش حفاظتی داشت، اما به‌مرور مشکلاتی را برای ساختار چوبی منبر، ایجاد کرد.

کارشناسان سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی پس از بررسی‌های تخصصی به این نتیجه رسیدند که بسته‌بودن کامل فضای اطراف منبر، امکان تنفس طبیعی چوب را محدود کرده و همین موضوع در برخی بخش‌ها، به‌ویژه قسمت‌های مجاور سطوح رطوبت‌پذیر، موجب بروز فرسایش و آسیب‌های تدریجی شده بود. همچنین وجود حفاظ شیشه‌ای بزرگ و چندوجهی، امکان پایش مستمر وضعیت چوب و اجرای اقدامات حفاظتی را، دشوار کرده بود.

بر همین اساس، طرح جدیدی برای حفاظت از این اثر تاریخی تدوین شد؛ طرحی که در آن به‌جای محفظه شیشه‌ای بسته، حفاظی شیشه‌ای با ارتفاع حدود دو متر پیرامون منبر اجرا می‌شود تا ضمن جلوگیری از تماس مستقیم زائران، شرایط طبیعی محیطی برای چوب، حفظ شود.

در این طرح، از شیشه‌های دوجداره با ضخامت مجموع ۲ سانتی‌متر و شیشه‌های ضد بازتاب استفاده شده تا بازتاب نور محیط به حداقل برسد و جلوه بصری منبر در کنار کاشی‌های لاجوردی و فیروزه‌ای ایوان مقصوره بهتر دیده شود. همچنین برای این حفاظ، سازه‌ای ظریف و هماهنگ با فضای تاریخی مسجد طراحی شده تا کمترین دخالت بصری را در منظر منبر، داشته باشد.

اجرای این پروژه به‌صورت تدریجی و مرحله‌بندی شده انجام شد تا تغییر ناگهانی دما و رطوبت، به چوب تاریخی منبر شوک وارد نکند. به همین دلیل، بخش‌هایی از حفاظ قبلی طی چند ماه و به‌مرور جمع‌آوری شد تا منبر به‌آرامی با شرایط محیطی جدید، سازگار شود.

هم‌زمان با اجرای حفاظ جدید، برنامه‌هایی برای مرمت موضعی بخش‌های آسیب‌دیده منبر نیز در دستور کار قرار گرفت. کارشناسان مرمت با بررسی پوسیدگی‌های جزئی، رنگ‌رفتگی‌ها و برخی ریختگی‌ها، اقدامات حفاظتی لازم روی بدنه چوبی این اثر تاریخی را، انجام دادند.

یکی دیگر از مزایای اجرای این طرح، فراهم‌شدن امکان دسترسی بهتر برای خدمات نگهداری دوره‌ای است؛ به‌گونه‌ای که خدام و نیرو‌های تخصصی می‌توانند به‌راحتی عملیات پاک‌سازی و گردگیری منبر را انجام دهند؛ امکانی که در ساختار قبلی تقریباً وجود نداشت.

طرح جدید حفاظت از منبر مسجد گوهرشاد، تلاشی برای ایجاد تعادل میان حفاظت فیزیکی، حفظ اصالت تاریخی و ارتقای کیفیت بصری این اثر فاخر است؛ اقدامی که باعث می‌شود زائران حرم مطهر رضوی، این شاهکار ارزشمند هنر چوب ایرانی را با جلوه‌ای طبیعی‌تر و نزدیک‌تر به ساختار اصیل آن، مشاهده کنند.