فاطمیه؛ فصل بیداری دل و راز «آنِ هدایت»

برای بازخوانی این راز معارفی و تدبر در روایات تاریخی، با حجت‌الاسلام والمسلمین اسماعیل رمضانی، کارشناس دینی گفت‌و‌گو کرده‌ایم. اگر دوست دارید بدانید این لحظه چیست و چطور می‌شود آن را در زندگی تجربه کرد، مشروح این گفت‌و‌گو را در ادامه بخوانید:

انگار در دفتر زندگی هر انسانی، یک «آن» و یک «لحظه سرنوشت‌ساز» وجود دارد؛ نقطه‌ای عطف که گویی تمام عمر، مقدمه‌ای برای رسیدن به همان یک لحظه بوده است. این «لحظه تحول» چیست، چطور در جان آدمی رخ می‌دهد و ما از کجا بدانیم که آیا سهمی از این لحظه مبارک داریم یا نه؟

‏همه ما در طول زندگی، لحظاتی را تجربه می‌کنیم که انگار اصلاً برای همان دقایق آفریده شده‌ایم؛ لحظه‌ای که یک‌باره در دل آدمی چیزی جابه‌جا می‌شود. گاهی یک کلمه از روی منبر یا در یک روضه خوانده می‌شود و دل یک نفر را زیر و رو می‌کند، اما همان کلمه را فرد دیگری می‌شنود و هیچ اتفاقی در وجودش نمی‌افتد. راز این لحظه که در فرهنگ دینی از آن به «آنِ هدایت» یا لحظه بیداری یاد می‌شود، در یک حقیقت عمیق نهفته است: این لحظه کاملاً در دست قدرت و اراده الهی است. حتی خدای متعال در قرآن کریم خطاب به پیامبر رحمت (ص) می‌فرماید: «إِنَّکَ لَا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ» (سوره قصص، آیه ۵۶) (تو نمی‌توانی هر کس را که دوست داری هدایت کنی، بلکه این خداست که هر کس را بخواهد و شایسته ببیند؛ هدایت می‌کند.) این یعنی حتی کلام پیامبر (ص) هم زمانی بر دل می‌نشیند که ظرف وجودی بنده، آماده دریافت نور الهی شده باشد. پس آن لحظه، زمانی است که عنایت خدا شامل حال انسان می‌شود تا درِ دل او به روی حقیقت باز شود. همه ما این سهم و این قابلیت را در زندگی داریم، به شرط آنکه در برابر این نفحات الهی، دل را نبندیم.

وقتی هدایت در دست خداست و یک جمله می‌تواند دلی را دگرگون کند، اما بر دیگری اثر نگذارد، راز این «تحول ناگهانی» چیست؟ چطور می‌شود انسانی با آن گذشته تلخ، در یک چشم‌به‌هم‌زدن مسیر زندگی‌اش عوض شود؟

‏راز این لحظه در «آمادگی جان» و آن عنایت ویژه‌ای است که ناگهان نازل می‌شود. تاریخ دینی ما پر است از این چرخش‌های شگفت‌انگیز؛ داستان «فضیل بن عیاض» یکی از روشن‌ترین نمونه‌های آن است. فضیل، سردسته دزد‌ها و راهزنی معروف بود. یک شب به قصد گناه از دیوار خانه‌ای بالا رفت. درست بالای همان دیوار، ناگهان صدای پیرمرد همسایه‌ای را شنید که در دل شب قرآن می‌خواند و این آیه را تلاوت می‌کرد: «أَلَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَن تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ» (سوره حدید، آیه ۱۶) (آیا وقت آن نرسیده است که دل‌های مؤمنان برای یاد خدا خاشع و فروتن شود؟) همین یک آیه، مثل صاعقه بر جان فضیل نشست. بالای دیوار توبه کرد و پایین آمد، اما دیگر آن آدم قبلی نبود. در راه به کاروانی برخورد که از ترس نام «فضیل» پنهان شده بودند؛ فضیل به آنها گفت: «آسوده خاطر باشید، فضیل درست شده است.» او باقی‌مانده عمرش را مجاور خانه خدا شد و در پاکی زیست. ببینید؛ همان آدم بود و همان گناه، اما در یک «آن»، چنان دلش در برابر کلام خدا باز شد که یک عمر سرنوشتش تغییر کرد.

گاه دو نفر در شرایطی یکسان پای دعوت حق می‌نشینند، اما یکی اهل نجات می‌شود و دیگری محروم می‌ماند؛ راز این تفاوت در چیست؟

‏پاسخ این پرسش را می‌توان در مقایسه تاریخی ماجرای «زهیر بن قین» و «عبیدالله بن حرّ جعفی» دید. هر دو نفر از مواجهه با کاروان امام حسین (ع) فراری بودند، اما تقدیر الهی هر دو را پای دعوت حضرت آورد. زهیر وقتی به توصیه همسرش پرده خیمه امام را کنار زد، گفت‌وگوی کوتاهش با حضرت، جانش را دگرگون کرد؛ او محاسبات دنیوی را کنار گذاشت و تا پای شهادت همراه امام ماند. اما عبیدالله بن حرّ که خودِ امام حسین (ع) همراه با اهلبیت‌شان به خیمه‌اش رفتند، درگیر محاسبات مادی شد و گفت، چون شانس پیروزی نظامی ندارید، خودم نمی‌آیم، اما اسب و شمشیرم را می‌دهم. حضرت پیشنهادش را رد کردند و فرمودند از این دیار برو تا صدای مظلومیت ما را نشنوی. عبیدالله تا آخر عمر با حسرت گریست، اما آن «آنِ هدایت» را از دست داد؛ زیرا شرط دگرگونی در آن یک لحظه، کنار گذاشتن چرتکه‌اندازی‌های دنیوی و تسلیم محض بودن در برابر حقیقت است؛ اتفاقی که در جان زهیر افتاد، اما در دل عبیدالله رخ نداد.

‏فاطمیه‌ها می‌آیند و می‌روند، اما چرا گاهی بعد از این‌همه اشک و روضه، همان آدم قبلی هستیم؟ امسال چگونه پای روضه حضرت زهرا (س) بنشینیم تا این مجالس در ما ماندگار شود؟

‏فاطمیه دقیقاً درس همین بیداری و نگه داشتن نور است. غم بزرگ تاریخ این بود که دختر رسول خدا (ص) در میان مردم مدینه حقیقت را فریاد کشید، اما دل‌های غافل تکان نخوردند؛ حقیقت را شنیدند ولی همان آدم‌های قبلی باقی ماندند. امروز هم هشدار بزرگ برای ما این است که در مجالس حسینی و فاطمی مبتلا به تعبیر هیئتِ آب‌کشی نشویم؛ آب‌کش تا زمانی که در ظرف آب غوطه‌ور است پر به نظر می‌رسد، اما به محض آنکه بالا می‌آید، قطره‌ای آب در خود نگه نداشته است. اگر ما هم پای روضه بنشینیم و اشک بریزیم، اما به محض خروج از مجلس، در اخلاق، رفتار و حق‌الناس همان آدم قبلی باشیم، ظرف وجودمان آب‌کش بوده و چیزی را جذب نکرده است. فاطمیه آمده تا به ما یادآوری کند روضه ظرف تحول است و باید دل را طوری آماده کنیم که آن «آنِ هدایت» در زندگی‌مان بماند و گم نشود.

در این ایام فاطمیه که دل‌ها با یاد حضرت زهرا (س) شکسته، گاهی این نگرانی پیش می‌آید که نکند «آنِ هدایت» ِ ما گذشته باشد؛ آیا تا همیشه می‌توان امیدوار بود که این روضه‌ها و ناله‌ها جان آدمی را متحول کند؟

‏هیچ‌گاه برای بیدار شدن دیر نیست و در عنایت الهی تا آخرین نفس باز است. آدمی که سرپاست و غرور دارد، وقتی سیلی می‌خورد دستش را جلو می‌آورد تا آسیب نبیند، اما کسی که روی زمین افتاده و همه‌چیزش را رها کرده، دیگر تکیه‌گاهی ندارد و بی‌محافظ می‌ماند؛ حال بنده در آستان پروردگار و اهل‌بیت (ع) نیز باید همین‌گونه خالی از لجاجت باشد. در این روز‌های فاطمیه، به‌ویژه برای زائرانی که در جوار مرقد منور حضرت رضا (ع) پناه گرفته‌اند و دل سوخته‌شان را به امام رئوف سپرده‌اند، کافی است از ته دل و بدون ادعا، بیداری جانشان را بخواهند. همان‌طور که روزی یک آیه قرآن از پشت دیوار خانه، سرنوشت یک انسان را زیر و رو کرد، در این ایام هم یک بیت روضه حضرت صدیقه طاهره (س) می‌تواند همان «آنِ مبارک» برای ما باشد؛ مهم این است که سفره دل را باز نگه داریم و باور کنیم که عنایت خدا حدومرزی ندارد و شاید همین فاطمیه، همان یک لحظه‌ای باشد که یک عمر منتظرش بودیم.