اندیشه فارابی در متن عقلانیت جهان اسلام تداوم یافته است

به گزارش آستان‌نیوز، حجت‌الاسلام حمید پارسانیا، رئیس شعبه سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی در قم و عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، در کنفرانس فارابی در دانشگاه فارابی قزاقستان، طی سخنانی با عنوان «فارابی در تعاملات فرهنگی و تمدنی معاصر» گفت: فارابی بسیار گزیده‌نویس بود و برخی از نوشته‌های فلسفی او افق‌های تازه‌ای در تاریخ اندیشه بشری گشود. او پرسش‌هایی پیش روی متفکران پس از خود گذاشت که بحث درباره آنها، طی سده‌ها به گسترش و تعمیق اندیشه فلسفی در جهان اسلام انجامید.

وی با اشاره به تداوم رویکرد فلسفی فارابی افزود: این رویکرد پس از او در تعامل با جریان‌های عرفانی، حدیثی و کلامی، به‌تدریج انسجام و دقت بیشتری یافت. ابن‌سینا، غزالی، شیخ اشراق، ابن‌رشد، فخر رازی، خواجه نصیرالدین طوسی، ابن‌عربی، تفتازانی، صدرالدین دشتکی، دوانی، میرداماد و ملاصدرا، هر یک با بحث‌ها و مناظرات خود، بر ابعاد معرفتی راهی افزودند که فارابی گشوده بود.

پارسانیا با اشاره به جایگاه فارابی در فلسفه معاصر ایران گفت: آیت‌الله جوادی آملی از استاد خود، علامه طباطبایی، نقل می‌کرد که «ابن‌سینا و ملاصدرا اگر با یکدیگر ممزوج شوند، فارابی می‌شود». این تعبیر هم جایگاه فارابی را در تاریخ فلسفه اسلامی نشان می‌دهد و هم گویای حضور اندیشه او در مباحث فلسفی امروز است.

جایگاه دانش تجربی و معرفت عقلی در فلسفه فارابی

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران با تأکید بر نقش عقلانیت در هویت فرهنگ‌ها و تمدن‌ها گفت: ماکس وبر در اثر «دانشمند و سیاستمدار»، فرهنگ مدرن را بر پایه غلبه عقلانیت معطوف به اهداف دنیوی و دانش ابزاری توصیف می‌کند. از دید او، با غلبه این نوع عقلانیت، شناخت عقلانی در قلمرو ارزش‌ها و حقایق متافیزیکی جایگاه خود را از دست داده است.

وی ادامه داد: توصیف وبر از جایگاه عقلانیت ابزاری در تمدن مدرن گویاست. داوری او درباره زوال دیگر صورت‌های عقلانیت را می‌توان با توجه به تجربه فرهنگ‌های دیگر بررسی کرد. غلبه فرهنگ اروپایی می‌تواند امکان بروز و دیده‌شدن این صورت‌های عقلانیت را محدود کند. تداوم سنت فلسفی فارابی شاهدی بر حیات یکی از همین جریان‌های معرفتی است.

پارسانیا در توضیح مراتب معرفت در فلسفه فارابی گفت: عقل انسانی در پیوند با حقیقتی متعالی به مراتب گوناگون معرفت، از دانش تجربی تا دانش تجریدی، راه می‌یابد. در بالاترین مرتبه این پیوند، انسان با «عقل فعال» اتصال می‌یابد و به مرتبه «عقل مستفاد» می‌رسد. چگونگی این اتصال و نسبت عقل فعال با قوای حسی و خیالی انسان نیز از مسائلی است که فیلسوفان پس از فارابی به بررسی آن پرداخته‌اند.

وی افزود: فارابی برای دانش تجربی اعتبار قائل است و در کنار آن از دانش‌هایی سخن می‌گوید که به ارزش‌ها، آغاز و انجام زندگی و سعادت انسان می‌پردازند. همین تلقی از مراتب عقل و معرفت، به سنت فلسفی فارابی امکان می‌دهد در گفت‌و‌گو با جهان مدرن، حدود عقلانیت ابزاری را به بحث بگذارد.

سه نقطه عطف در تحول عقلانیت مدرن

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به سیر تحول معرفت در فلسفه غرب گفت: نخستین نقطه عطف، گسترش تجربه‌گرایی و حس‌گرایی در اندیشه متفکرانی، چون بیکن، لاک، برکلی و هیوم است. این جریان در ادامه، در حلقه وین به اوج رسید.

وی افزود: نقطه عطف دوم در مسیر عقل‌گرایی مدرن شکل گرفت. دکارت معرفت عقلی را در چارچوب مفاهیم توضیح داد و کانت شهود واقعیت را به شهود حسی محدود کرد. در تبیین کانت، مفاهیم عقلی در شکل‌دادن به شناخت تجربی نقش دارند.

پارسانیا این تحول را زمینه انتقال بحث از متافیزیک به معرفت‌شناسی دانست.

پارسانیا ادامه داد: نقطه عطف سوم به رویکرد‌های نوکانتی و پسامدرن بازمی‌گردد. در این رویکردها، مفاهیمی که به شناخت علمی شکل می‌دهند، در بستر فرهنگ و تاریخ پدید می‌آیند و در دوره‌ها و جوامع گوناگون تغییر می‌کنند. در نتیجه، ادعای برخورداری معرفت تجربی از صورتی ثابت و جهانی با پرسش روبه‌رو می‌شود.

بازتاب سنت فلسفی فارابی در نامه امام خمینی (ره) به گورباچف

رئیس شعبه سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی در قم با اشاره به نامه امام خمینی (ره) به میخائیل گورباچف گفت: امام خمینی (ره) در این نامه به ابن‌سینا اشاره می‌کند که در امتداد اندیشه فارابی، برای معرفت عقلی در شناخت حسی و تجربی نقشی بنیادی قائل است. ایشان همچنین از شیخ اشراق و ابن‌عربی یاد می‌کند که شناخت شهودی را از مبانی ادراک مفهومی می‌دانند.

وی با تأکید بر جایگاه شهود عقلی در این نامه افزود: از این منظر، معرفت عقلی با واقعیت پیوند دارد و معرفت تجربی نیز بر مبانی عقلی استوار است. توجه به این دو نکته، امکان گفت‌و‌گو درباره قلمرو علم و نسبت آن با ارزش‌ها و غایات زندگی انسان را فراهم می‌کند.

پارسانیا در پایان گفت: امام خمینی (ره) در این نامه از گورباچف می‌خواهد در تحولات پیش روی جامعه خود، به ظرفیت‌های فرهنگی و میراث فکری شرق نیز توجه کند و زمینه آشنایی استعداد‌های علمی آن جامعه را با سنت زنده فلسفه اسلامی فراهم آورد. این دعوت نمونه‌ای از حضور اندیشه فارابی در گفت‌وگوی تمدنی معاصر و طرح پرسش‌هایی است که جهان مدرن درباره حدود علم و عقلانیت با آنها روبه‌روست.