انسجام اجتماعی با عدالت و مسئولیت‌پذیری پایدار می‌ماند

به گزارش آستان‌نیوز، همایش «حضرت زهرا (س) و امیرالمؤمنین علی (ع)؛ الگوی عملکرد در حفظ فرهنگ و انسجام اجتماعی» چهارشنبه ۲۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵، هم‌زمان با ایام فاطمیه، به همت سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی در قم برگزار شد. سخنرانان این همایش، آموزه‌های سیره فاطمی و علوی را در مواجهه با مسائلی مانند کاهش اعتماد عمومی، انتقال ارزش‌های فرهنگی به نسل جوان و مسئولیت اجتماعی صاحبان تریبون بررسی کردند.

عدالت در رفتار کارگزاران اعتماد عمومی را تقویت می‌کند

کبیری‌پور، استاد حوزه و دانشگاه و عضو هیئت‌مدیره انجمن تاریخ‌پژوهان حوزه، در سخنرانی خود با موضوع «الگوی فاطمی ـ علوی در پاسداری از هویت فرهنگی و انسجام اجتماعی»، بصیرت، عدالت و مسئولیت‌پذیری را سه پایه همبستگی پایدار دانست و گفت: ممکن است مردم یک جامعه باور‌ها و نماد‌های فرهنگی مشترکی داشته باشند و در روابط روزمره خود با بی‌اعتمادی و احساس تبعیض روبه‌رو شوند. انسجام زمانی شکل می‌گیرد که افراد، با وجود تفاوت‌هایشان، خود را متعلق به جامعه بدانند، به حقوق یکدیگر احترام بگذارند و در برابر خیر عمومی احساس مسئولیت کنند.

او در تبیین نقش حضرت زهرا (س) در پاسداری از حافظه تاریخی جامعه افزود: حضرت در خطبه فدکیه، پیش از پرداختن به تحولات پس از رحلت پیامبر (ص)، از توحید، فلسفه بعثت و جایگاه اهل‌بیت (ع) سخن گفتند. این ترتیب نشان می‌دهد که ایشان مردم را به بازشناسی مبانی جامعه اسلامی فراخواندند و مطالبه خود را در چارچوب مسئولیت جامعه در قبال آن مبانی مطرح کردند.

کبیری‌پور، روشنگری را یکی از مصادیق مسئولیت اجتماعی در سیره فاطمی خواند و تأکید کرد: بیان حقیقت باید با اخلاق، انصاف و توجه به پیامد‌های اجتماعی همراه باشد. افراد می‌توانند درباره یک مسئله اختلافی موضع روشن داشته باشند، مطالبه خود را با استدلال مطرح کنند و هم‌زمان نسبت به سرنوشت جامعه احساس مسئولیت داشته باشند.

وی با اشاره به نامه امام علی (ع) به مالک اشتر گفت: عدالت باید در تصمیم‌های حکومتی، رفتار کارگزاران و توزیع امکانات عمومی دیده شود. مردم زمانی به عدالت اعتماد می‌کنند که اجرای یکسان قانون را در عمل ببینند و مطمئن باشند رابطه با صاحبان قدرت برای کسی امتیاز ویژه ایجاد نمی‌کند. مسئولان نیز باید برای شنیدن صدای گروه‌هایی که کمتر دیده می‌شوند و امکان کمتری برای دفاع از حقوق خود دارند، برنامه داشته باشند.

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نقش خانواده، مدرسه، دانشگاه و رسانه در انتقال هویت فرهنگی به نسل جوان افزود: جوانان باید بدانند ارزش‌هایی که به آنها معرفی می‌شود، چه ریشه‌ای دارد و در زندگی امروز چه اثری می‌گذارد. در شرایطی که اطلاعات فراوان و گاه متناقض در دسترس است، نهاد‌های آموزشی و فرهنگی باید فرصت گفت‌و‌گو و تقویت قدرت فهم و تحلیل را فراهم کنند.

رهبری اجتماعی حضرت زهرا (س) در پاسداری از مسیر امامت

رحیمی، پژوهشگر حوزه زنان در تاریخ اسلام، در سخنرانی «ولاء اجتماعی در سیره رفتار سیاسی حضرت فاطمه (سلام الله علیها) بر اساس مبانی اندیشه‌ای رهبر شهید (رحمت‌الله علیه)» گفت: برای شناخت جایگاه حضرت زهرا (سلام الله علیها) به‌عنوان الگوی زن مسلمان، باید پیوند اجزای اندیشه اسلامی را شناخت. در کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، ایمان با عمل و تعهد پیوند می‌خورد و توحید، نبوت و ولایت در نسبت با ساختن جامعه توضیح داده می‌شوند.

وی با اشاره به معنای اجتماعی ولایت افزود: در این چارچوب، ولایت به پیوند عمیق قلبی و عملی میان امام و پیروان او، پیوستگی مؤمنان با یکدیگر و مرزبندی با دشمن مربوط می‌شود. پیمان برادری در آغاز شکل‌گیری جامعه اسلامی در مدینه، نمونه‌ای از توجه پیامبر (ص) به استحکام پیوند میان مسلمانان بود.

رحیمی با استناد به کتاب «انسان ۲۵۰ ساله»، ابعاد شخصیت حضرت زهرا (س) را در سه عرصه مسلمانی، خانواده و حضور اجتماعی بررسی کرد و گفت: حضرت زهرا (س) رهبر حرکت شیعیان به سمت امام است. او خطبه‌خوانی، گفت‌و‌گو با زنان مدینه و روشنگری درباره تحولات پس از رحلت پیامبر (ص) را از مصادیق این رهبری برشمرد.

این پژوهشگر در توضیح تعبیر «تضامن اجتماعی» در بیانات رهبر شهید (قدس‌الله نفسه‌الزکیه) گفت: تضامن با همبستگی و احساس مسئولیت در برابر سرنوشت دیگران پیوند دارد. حضرت زهرا (سلام الله علیها) در مقطعی که مسیر هدایت جامعه پس از رحلت پیامبر (صل الله علیه و آله و سلم) در معرض تغییر بود، برای ماندگاری خط امامت احساس مسئولیت کردند و در پیشبرد این حرکت، نقش محوری داشتند.

رحیمی با اشاره به پشتیبانی متقابل حضرت زهرا (س) و امیرالمؤمنین (ع)، حمایت خانواده و اصلاح ضوابط اشتغال را در تسهیل حضور اجتماعی زنان مؤثر دانست و افزود: در حوزه‌هایی مانند آموزش و پرورش، ضوابط اشتغال باید به‌گونه‌ای باشد که زنان توانمند بتوانند در کنار مسئولیت‌های خانوادگی، از ظرفیت علمی و حرفه‌ای خود نیز استفاده کنند. تحقق الگوی زنِ مسئول در خانواده و جامعه، به پشتیبانی در هر دو عرصه نیاز دارد.

امامت محور پیوند جامعه در خطبه فدکیه است

اکبر روستایی، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع)، در سخنرانی خود با موضوع «هندسه انسجام اجتماعی در نظام معرفتی حضرت صدیقه طاهره (س)» گفت: در منظومه معرفتی حضرت زهرا (س)، انسجام اجتماعی از توحید آغاز می‌شود، در احکام و اخلاق امتداد می‌یابد و بر محور امامت سامان می‌گیرد. توحید، مقصد مشترکی پیش روی جامعه قرار می‌دهد و غلبه منافع فردی و قبیله‌ای بر مصالح عمومی، این همگرایی را تضعیف می‌کند.

او با اشاره به کارکرد اجتماعی احکام در خطبه فدکیه افزود: زکات در کنار تزکیه فردی، به کاهش فقر و ترمیم شکاف‌های طبقاتی کمک می‌کند. صله رحم نیز پیوند‌های عاطفی را در خانواده، به‌عنوان هسته بنیادین جامعه، استحکام می‌بخشد. در این نگاه، عمل به احکام در کیفیت روابط مردم با یکدیگر اثر می‌گذارد.

روستایی، عدالت را عامل الفت و هماهنگی دل‌ها در خطبه فدکیه دانست و گفت: رعایت انصاف و پرهیز از کم‌فروشی در داد و ستد، سلامت روابط اقتصادی و اعتماد مردم به یکدیگر را حفظ می‌کند. تبعیض، رانت و شکاف طبقاتی نیز زمینه بی‌اعتمادی و گسست اجتماعی را فراهم می‌کند.

وی با اشاره به فرازی از خطبه فدکیه درباره نقش امامت در پیشگیری از تفرقه افزود: ولایت و امامت، محور انسجام امت است. اقشار، اصناف و گروه‌های مختلف جامعه هر یک ظرفیت‌هایی دارند و امامت، مانند رشته‌ای که دانه‌های تسبیح را کنار هم نگه می‌دارد، این ظرفیت‌ها را به یکدیگر پیوند می‌دهد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع)، فراموشی تجربه تاریخی جامعه، ترجیح منافع گروهی بر مصالح امت و عافیت‌طلبی نخبگان را از زمینه‌های بازگشت تفرقه برشمرد. او در بخش پرسش‌وپاسخ، با اشاره به دیدگاه رهبر شهید (قدس‌الله نفسه‌الزکیه) درباره وحدت اسلامی، بر همکاری مذاهب بر پایه اشتراکات و طرح دیدگاه‌های اعتقادی با زبان امروز و در فضایی دور از تخاصم تأکید کرد.

سکوت و اختلاف‌افکنی خواص به سرمایه اجتماعی آسیب می‌زند

حسنی، پژوهشگر و استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم، در سخنرانی «مسئولیت اجتماعی خواص و نخبگان در حفظ ارزش‌های فرهنگی و انسجام اجتماعی با تأکید بر سیره فاطمی و علوی» گفت: مسئولیت نخبگان، عالمان و استادان، نویسندگان و هنرمندان، فعالان رسانه‌ای و شخصیت‌های اجتماعی، سیاسی و اخلاقی را دربرمی‌گیرد. هرکس به اعتبار دانش، جایگاه یا نفوذ کلامش می‌تواند بر تصمیم و رفتار مردم اثر بگذارد، در قبال پیامد‌های این اثرگذاری مسئولیت دارد.

او در بررسی سخنان حضرت زهرا (س) در جمع زنان مهاجر و انصار، به گلایه حضرت از کوتاهی افرادی پرداخت که توان اثرگذاری بر جامعه را داشتند و افزود: در این خطبه، حضرت از به بازی گرفتن امور جدی و پیروی از هوا و تمایلات شخصی انتقاد می‌کنند. عادی‌انگاری مسائل مهم و ترجیح حفظ موقعیت بر انجام وظیفه، از عواملی است که می‌تواند نخبگان را در لحظه‌ای که جامعه به حضورشان نیاز دارد، به سکوت بکشاند.

حسنی با اشاره به شیوه استدلال حضرت زهرا (س) در خطبه فدکیه گفت: نخبگان جامعه و خواص باید با سعه صدر دلیلشان را مطرح کنند. حضرت در مسجد، دلایل خود را به تفصیل بیان کردند تا سخنشان به مردم برسد. صاحبان تریبون نیز باید برای تبیین مسائل فرهنگی، استدلال روشن داشته باشند و از ابزار‌هایی استفاده کنند که پیامشان را به مخاطب برساند.

این استاد حوزه با اشاره به مسئولیت عالمان در سیره امیرالمؤمنین (ع) افزود: کسی که امکان روشنگری دارد، در موقعیتی که جامعه به بیان حقیقت نیاز دارد باید سخن بگوید. ترس از دست دادن موقعیت و مصلحت‌سنجی شخصی از عواملی است که می‌تواند به سکوت خواص در برابر انحراف بینجامد.

وی در جمع‌بندی سخنانش، سکوت در برابر انحراف، تبدیل شدن نخبگان به ابزار توجیه منافع گروهی، اختلاف‌افکنی و سطحی‌نگری را چهار آسیب در ایفای مسئولیت اجتماعی خواص دانست و بر ضرورت تبیین ارزش‌های فرهنگی با استدلال و مراقبت از سرمایه اجتماعی تأکید کرد.

گفتنی است، این همایش به‌صورت حضوری و برخط برگزار شد. دفتر سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی واقع در قم هر سال در ایام فاطمیه، همایش‌هایی را با محور بازخوانی سیره حضرت زهرا (س) و امیرالمؤمنین (ع) در پیوند با مسائل روز جامعه برگزار می‌کند.