جهاد دفاعی در منطق اسلامی تابع چارچوب قرآنی و اخلاقی است

به گزارش آستان نیوز، در نخستین ارائه این نشست، حجت‌الاسلام‌والمسلمین علی قمی از پاکستان، با بیان اینکه بررسی مسئله جهاد و دفاع در شرایط کنونی موضوعی حساس، اما ضروری است، گفت: امروز زمان آن رسیده است که این موضوعات به‌صورت گسترده مورد بحث قرار گیرند و چارچوبی که اسلام برای دفاع و مقابله با تجاوز ارائه می‌کند، به‌درستی تبیین شود.

سه ضلع جهاد دفاعی؛ قرآن، اخلاق و رهبری مشروع

قمی با تقسیم بحث خود به سه بخش، «چارچوب قرآنی دفاع و جهاد»، «چارچوب اخلاقی جهاد دفاعی» و «کاربست این چارچوب در شرایط عینی» را محور‌های اصلی ارائه خود معرفی کرد.

وی با تأکید بر اینکه جهاد دفاعی در منطق اسلامی کنشی بی‌ضابطه و صرفاً نظامی نیست، افزود: وجود چارچوب اخلاقی و فرایند مشخص برای جهاد، یکی از مهم‌ترین وجوه تمایز آن با خشونت گروه‌هایی همچون داعش است.

قمی همچنین جایگاه امام و رهبری مشروع را در تصمیم‌گیری و هدایت جهاد موردتوجه قرارداد و تأکید کرد: در این منظومه، ورود به جهاد تابع اراده فردی یا تصمیم خودسرانه گروه‌ها نیست و امام و رهبری مشروع در هدایت و تصمیم‌گیری درباره آن نقشی اساسی دارند.

توحید با پذیرش ظلم و اجبار سازگار نیست

قمی در ادامه با استناد به اندیشه‌های رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای (قدس الله نفسه الزکیه)، به نسبت میان توحید و مقابله با ظلم پرداخت و گفت: باور به توحید با پذیرش اجبار و ظلم سازگار نیست و انسان موحد نمی‌تواند در برابر ظالمان و متجاوزان بی‌تفاوت باشد.

وی ایستادگی در برابر متجاوز و حمایت از کسانی را که به یاری نیاز دارند، از جلوه‌های اجتماعی اندیشه توحیدی دانست و افزود: تأکید بر حمایت از فلسطین نیز از همین منطق برخاسته است؛ زیرا ایستادن در برابر ظالم و یاری مظلوم بخشی از مسئولیتی است که این نگاه توحیدی ایجاد می‌کند.

قمی همچنین با اشاره به سخنان رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای (رضوان‌الله تعالی علیه)، درباره ضرورت آماده‌سازی و شکل‌دادن به «تمدن جایگزین» در عرصه اندیشه و عمل، این مسئله را بخشی از مسئولیت امروز جوامع اسلامی دانست.

چارچوب اخلاقی دفاع حتی در میانه جنگ

این پژوهشگر پاکستانی در بخش پایانی ارائه خود، چارچوب نظری جهاد دفاعی را بر تحولات جاری تطبیق داد و حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ را مصداق تجاوز دانست.

قمی با اشاره به حمله به محل استقرار رهبر شهید انقلاب اسلامی (رحمت‌الله علیه)، این مرحله را نقطه آغاز دفاع در چارچوب مورد بحث خود دانست و پاسخ جمهوری اسلامی ایران به این حملات را در قالب مقابله با متجاوز بررسی کرد.

وی با تأکید بر اینکه حتی در شرایط جنگ و پاسخ به تجاوز نیز چارچوب اخلاقی جهاد دفاعی نباید کنار گذاشته شود، گفت: تفاوت نظام دینی با منطق جنگ بی‌ضابطه در همین نقطه آشکار می‌شود و دفاع و مقابله با متجاوز نیز باید تابع اصول و حدود اخلاقی باشد.

قمی با اشاره به هدف قرارگرفتن مدارس، بیمارستان‌ها، مناطق مسکونی و نیاز‌های اساسی مردم ایران در جریان حملات، افزود: حتی در چنین شرایطی، پاسخ به تجاوز باید در چارچوب اصول قرآنی و اخلاقی صورت گیرد و رفتار متجاوز نمی‌تواند مجوزی برای کنارگذاشتن ضوابط اخلاقی باشد.

وی در جمع‌بندی سخنان خود، جهاد دفاعی در منطق اسلامی را دارای مبنای قرآنی، چارچوب اخلاقی و مرجعیت مشروع دانست و تأکید کرد که همین مؤلفه‌ها، دفاع مشروع را از خشونت بی‌ضابطه و اقدامات گروه‌های افراطی متمایز می‌کند.

وحدت امت اسلامی؛ پشتوانه تمدنی جبهه مقاومت

حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید مرتضی السندی، رهبر حرکت انقلابی «تیار الوفاء الاسلامی» بحرین، در ادامه این نشست، وحدت و انسجام امت اسلامی را یکی از مهم‌ترین پایه‌های توانمندی مسلمانان برای مقابله با چالش‌هایی دانست که هویت و استقلال آنان را هدف قرار داده است.

وی با اشاره به تعالیم اهل‌بیت (ع) درباره ضرورت همبستگی مسلمانان گفت: امام رضا (ع) الگویی برجسته از گفت‌و‌گو، حکمت و دفاع از اصول اسلامی ارائه کردند و سیره ایشان نشان می‌دهد که مقابله با انحراف و استبداد تنها باقدرت مادی امکان‌پذیر نیست، بلکه از تربیت انسان آگاه، تثبیت هویت اسلامی و اقامه حجت با حکمت و منطق آغاز می‌شود.

السندی، توانایی امام رضا (ع) در گفت‌و‌گو با پیروان ادیان و جریان‌های مختلف همراه با حفظ اصول اعتقادی را از ویژگی‌های مهم سیره رضوی برشمرد و افزود: این رویکرد به امت اسلامی می‌آموزد که اختلاف در برخی مسائل نباید به نزاعی تبدیل شود که وحدت مسلمانان را تهدید کند؛ بلکه مشترکات میان آنان می‌تواند مبنایی برای همکاری و هم‌افزایی باشد.

مقاومت فراتر از یک ائتلاف سیاسی و نظامی است

رهبر حرکت انقلابی «تیار الوفاء الاسلامی» با اشاره به اندیشه‌های رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای (رضوان‌الله تعالی علیه)، گفت: در این اندیشه، وحدت مسلمانان در متن پروژه مقابله با استکبار جهانی قرار دارد؛ زیرا امت پراکنده بیش‌ازپیش در معرض سلطه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قرار می‌گیرد؛ درحالی‌که وحدت اسلامی می‌تواند زمینه قدرت، استقلال و دفاع ملت‌ها از حقوق، منافع و کرامت خود را فراهم کند.

وی در ادامه، جبهه مقاومت را فراتر از یک ائتلاف سیاسی یا نظامی توصیف کرد و افزود: مقاومت در این نگاه، بیانگر اراده ملت‌هایی است که سلطه و اشغال را نمی‌پذیرند و بر آگاهی، کرامت، استقلال و پایبندی به حقوق خود تکیه دارند.

السندی تأکید کرد: قدرت واقعی مقاومت از وحدت و همبستگی ملت‌ها جدا نیست و مقاومت در بعد تمدنی خود، تنها به رویارویی نظامی محدود نمی‌شود، بلکه حرکتی برای رهایی اراده امت اسلامی از وابستگی و سلطه است.

گفت‌و‌گو و تقریب؛ راه عبور از نزاع‌های فرساینده

وی با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از تعالیم امام رضا (ع) در شرایط امروز جهان اسلام گفت: الهام‌گرفتن از سیره رضوی مستلزم بازسازی فرهنگ گفت‌و‌گو، تقریب و همکاری میان مسلمانان و فاصله‌گرفتن از تعصب و نزاع‌هایی است که ظرفیت‌های امت اسلامی را فرسوده می‌کند.

السندی همچنین با اشاره به اندیشه رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای (قدس الله نفسه الزکیه)، افزود: مقابله با استکبار مسئولیت یک گروه یا ملت خاص نیست، بلکه مسئولیتی تمدنی است که همه امت اسلامی باید متناسب با موقعیت و امکانات خود در آن نقش داشته باشند.

وی وحدت مسلمانان را شرط اساسی اثربخشی مقاومت و مقاومت را ابزاری برای صیانت از استقلال و کرامت امت اسلامی دانست و گفت: پیوند حکمت امام رضا (ع) در ایجاد زمینه گفت‌و‌گو و اقامه حجت با اندیشه رهبر شهید انقلاب اسلامی (رحمت‌الله علیه) در تقویت وحدت و مقابله با سلطه، مؤلفه‌های یک پروژه اسلامی مبتنی بر وحدت، آگاهی، کرامت و اتکا به خود را شکل می‌دهد.

السندی در پایان تأکید کرد: امتی که حول ارزش‌ها و اصول خود متحد شود، اختلافاتش را به‌درستی مدیریت کند و نسبت به تاریخ و شرایط روز خودآگاهی داشته باشد، می‌تواند از یک امت منفعل و هدف قرار گرفته به امتی فعال و نقش‌آفرین در ساخت آینده خود تبدیل شود؛ از همین رو، جبهه مقاومت در بعد تمدنی، پروژه‌ای برای ساخت امتی منسجم‌تر، مستقل‌تر و توانمندتر در دفاع از کرامت و هویت خویش است.

قدرت فقط با سلاح ساخته نمی‌شود

رونی آلفا، مدیرعامل و مدیر مؤسسه عالی مدیریت و حکمرانی Proper Words از لبنان، با اشاره به تجربه شخصی خود از زیارت امام رضا (ع) گفت: آنچه در ابتدا با کنجکاوی فرهنگی آغاز شد، به‌تدریج برای منِ مسیحی به پیوندی عمیق، تمدنی و انسانی با امام رضا (ع) تبدیل شد.

وی با اشاره به تجربه مردم جنوب لبنان از جنگ و ویرانی افزود: من از جنوب لبنان می‌آیم؛ سرزمینی که از حملات اسرائیل آسیب‌دیده و شهدای بسیاری را تقدیم کرده است. این شهدا تنها برای یک طایفه جان ندادند، بلکه برای لبنان، حق، آزادی و انسانیت ایستادند.

آلفا ضمن گرامیداشت یاد و خاطر شهید سید حسن نصرالله، بر حمایت از مظلومان و ایستادگی در برابر ظلم تأکید کرد و گفت: گفت‌و‌گو در مواجهه با ادیان، مذاهب و ملت‌ها ضروری است؛ اما در برابر رژیم صهیونیستی، مقاومت و برخورداری از قدرت را راه مواجهه می‌دانم.

وی با تأکید بر این‌که قدرت تنها به توان نظامی محدود نمی‌شود، افزود: قدرت فقط با سلاح ساخته نمی‌شود؛ معرفت، علم، دانشگاه و مدرسه نیز قدرت می‌سازند. جمهوری اسلامی ایران طی دهه‌های گذشته و باوجود چالش‌های مختلف، توانسته است با انباشت تدریجی ظرفیت‌های خود، این قدرت را در عرصه‌های مختلف شکل دهد.

۲۸ فوریه؛ آغاز مرحله‌ای تازه در غرب آسیا

این اندیشمند لبنانی در بخش دیگری از سخنان خود، ۲۸ فوریه را نقطه آغاز مرحله‌ای تازه در تحولات غرب آسیا توصیف کرد و گفت: غرب آسیای امروز با غرب آسیای پیش از ۲۸ فوریه متفاوت است و این تاریخ را می‌توان تولد دوره‌ای جدید برای این منطقه دانست.

وی با بیان این دیدگاه که مناسبات امنیتی، اقتصادی و سیاسی منطقه در حال ورود به مرحله‌ای متفاوت است، افزود: کشور‌های منطقه باید راهبرد‌های پیشین خود را بازنگری کنند؛ زیرا تحولات کنونی می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری مناسبات و معادلات تازه‌ای برای دهه‌های آینده باشد.

آلفا همچنین جمهوری اسلامی ایران را برخوردار از ظرفیتی رو به گسترش در معادلات جهانی دانست و با اشاره به آمریکا، چین و اتحاد جماهیر شوروی سابق، از چشم‌اندازی سخن گفت که در آن ایران به یکی از قدرت‌های مهم جهانی تبدیل می‌شود.

وی تأکید کرد: شکل‌گیری توازن جدید قدرت در جهان می‌تواند به نظمی عادلانه‌تر و کاهش زمینه‌های جنگ منجر شود و کشور‌های غرب آسیا نیز باید با همکاری سیاسی و منطقه‌ای، در ساخت آینده این منطقه نقش‌آفرینی کنند.

آلفا در پایان با اشاره به برخی روایت‌ها درباره کاهش حمایت مردم لبنان از مقاومت گفت: نباید این روایت را پذیرفت که جامعه لبنان از مقاومت فاصله گرفته است؛ بخش مهمی از مردم این کشور همچنان مقابله با اسرائیل را بخشی از باور و رویکرد ملی خود می‌دانند.

جهان در برابر دو مسیر؛ ضرورت انتخاب سمتِ درست تاریخ

مسعود شجره، رئیس کمیسیون حقوق بشر اسلامی لندن، در ادامه این نشست با اشاره به تحولات جهانی و جهت‌گیری نظام‌های سیاسی گفت: شرایط کنونی جهان به نقطه‌ای رسیده است که باید نسبت به مسیری که جامعه بشری در آن حرکت می‌کند و مقاومت در برابر این روند، تحلیل و موضع روشنی داشت.

وی با بیان اینکه در وضعیت کنونی نمی‌توان نسبت به تحولات بی‌تفاوت ماند، افزود: امروز باید بدانیم در کدام سوی تاریخ ایستاده‌ایم و آیا واقعاً به مسئولیتی که در برابر ظلم و بی‌عدالتی داریم، پایبند هستیم یا خیر؟

مردم غرب را نباید با ساختار‌های حاکم یکی دانست

رئیس کمیسیون حقوق بشر اسلامی لندن با اشاره به تجربه خود از فعالیت در غرب، میان مردم این کشور‌ها و ساختار‌های سیاسی حاکم تفکیک قائل شد و گفت: هنگامی که درباره غرب سخن می‌گوییم، نباید مردم عادی آمریکا، بریتانیا و دیگر کشور‌های اروپایی را با نخبگان و ساختار‌های قدرت یکی بدانیم.

شجره ادامه داد: بخش بزرگی از مردم این کشور‌ها با سیاست‌ها و فضایی که ساختار‌های حاکم ایجاد کرده‌اند همراه نیستند و این تمایز باید در تحلیل شرایط جوامع غربی موردتوجه قرار گیرد.

وی همچنین به فضای شکل‌گرفته علیه مسلمانان در برخی جوامع غربی و مسئله اسلام‌هراسی پرداخت و با یادآوری ارائه گزارشی در این زمینه به رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای (رضوان‌الله تعالی علیه)، تأکید کرد: امروز مسئله تنها شناخت این وضعیت و تشخیص آسیب‌ها نیست؛ بلکه باید درباره چگونگی مواجهه با آن نیز تصمیم گرفت.

معرفی الگوی اسلامی در عرصه جهانی

شجره در ادامه با تأکید بر اینکه در شرایط کنونی مسائل انسانی مهمی در معرض خطر قرار گرفته است، راه برون‌رفت از این وضعیت را در بازگشت به آموزه‌های قرآن کریم و مسیر پیامبران الهی دانست.

وی با اشاره به‌ضرورت ارائه عملی آموزه‌های اسلامی افزود: جمهوری اسلامی باید بتواند الگویی عملی از اسلام ارائه کند و این الگو با اعتمادبه‌نفس در عرصه بین‌المللی معرفی شود.

رئیس کمیسیون حقوق بشر اسلامی لندن در پایان تأکید کرد: شناخت مشکلات موجود بدون ارائه راه‌حل کافی نیست و باید با اتکا به آموزه‌های اسلامی، برای ارائه یک مسیر جایگزین در برابر وضع موجود تلاش کرد.

عدالت اجتماعی بدون توجه به گروه‌های حاشیه‌ای محقق نمی‌شود

شیخ عبدالکریم پاز، دانش‌آموخته حقوق و قانون اساسی دانشگاه لیبره کلمبیا و مسئول آموزش دانشگاه مجازی امام علی (ع) در کلمبیا، در آخرین ارائه این نشست به مسئله حقوق بشر و جایگاه گروه‌های حاشیه‌ای در تحقق عدالت اجتماعی پرداخت و گفت: بیماران، افراد دارای معلولیت، اقلیت‌ها و کسانی که از حقوق و امکانات اقتصادی محروم هستند؛ از جمله گروه‌هایی به شمار می‌روند که نیازمند توجه و حمایت بیشتر دولت و جامعه هستند.

وی با اشاره به ابعاد مختلف حقوق بشر افزود: حقوق بشر تنها به حقوق مدنی و سیاسی محدود نمی‌شود؛ آزادی بیان، حق رأی و حمایت در برابر شکنجه بخشی از این حقوق است و در کنار آن، حقوق اقتصادی و اجتماعی نیز با نحوه توزیع فرصت‌ها، ثروت و منابع اقتصادی در جامعه ارتباط دارد.

پاز با بیان اینکه این مسئله در سیره پیامبر اکرم (ص) و اهل‌بیت (ع) نیز قابل‌بررسی است، به سیره امام رضا (ع) اشاره کرد و گفت: حمایت از حقوق اقلیت‌ها و توجه به افرادی که صدای آنان در جامعه کمتر شنیده می‌شود، از موضوعات مهمی است که باید در تحقق عدالت اجتماعی موردتوجه قرار گیرد.

حمایت از اقلیت‌ها؛ یکی از ابعاد عدالت اجتماعی

وی با اشاره به جایگاه کمال انسان در نگاه اسلامی ادامه داد: در الهیات اسلامی، حرکت انسان به‌سوی کمال یک اصل اساسی است و برای حرکت جامعه در این مسیر نیز نمی‌توان تنها یک بُعد از زندگی انسان را در نظر گرفت، بلکه ابعاد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جامعه باید هم‌زمان موردتوجه قرار گیرد.

مسئول آموزش دانشگاه مجازی امام علی (ع) در کلمبیا، گسترش عدالت اجتماعی را از الزامات این مسیر دانست و افزود: یکی از ابعاد عدالت اجتماعی، برقراری عدالت برای اقلیت‌ها و کسانی است که به دلایل اقتصادی، اجتماعی یا شرایط دیگر در موقعیت حاشیه‌ای قرار گرفته‌اند.

پاز تأکید کرد: تحقق عدالت اجتماعی باید به کاهش محرومیت در جامعه و فراهم‌شدن زمینه برخورداری گروه‌های مختلف از حقوق و فرصت‌ها منجر شود و جامعه اسلامی نیز برای دستیابی به پیشرفت، نمی‌تواند نسبت به وضعیت گروه‌های حاشیه‌ای بی‌تفاوت باشد.

وحدت؛ راهبرد مسلمانان در برابر تفرقه

وی در بخش دیگری از سخنان خود، شناخت و تحلیل راهبرد‌های دشمن را ضروری دانست و گفت: توجه به وضعیت اقلیت‌ها ازاین‌جهت نیز اهمیت دارد که دشمن می‌تواند با تمرکز بر ضعف‌ها و آسیب‌های موجود در میان این گروه‌ها، از آنها برای ایجاد شکاف و تفرقه در جامعه استفاده کند.

پاز با اشاره به شرایط جوامع غربی و نمونه‌هایی از اجتماعات اسلامی در کشور‌هایی همچون بریتانیا و پاکستان، مسئله تفرقه میان مسلمانان را موردتوجه قرار داد و نسبت به رویکرد‌هایی که به پراکندگی و تضعیف شکل‌گیری امت واحد اسلامی منجر می‌شود، هشدار داد.

وی همچنین به تلاش برای پیاده‌سازی برخی الگو‌ها و ایده‌های برخاسته از جوامع غربی برای مواجهه با مسائل اقلیت‌ها اشاره کرد و معتقد است این رویکرد‌ها لزوماً انسان و جامعه را به کمال موردنظر در اندیشه اسلامی نمی‌رسانند.

شیخ عبدالکریم پاز در پایان این نشست، حفظ وحدت را راهبرد اساسی مسلمانان در مواجهه با عوامل تفرقه دانست و تأکید کرد: جامعه اسلامی در کنار توجه به حقوق اقلیت‌ها، محرومان و گروه‌هایی که صدای آنان کمتر شنیده می‌شود، باید نسبت به شیوه‌های ایجاد شکاف در میان مسلمانان نیز آگاه باشد و با تقویت وحدت و انسجام اجتماعی در برابر این رویکرد‌ها ایستادگی کند.