چالش‌ها و تصمیمات تاریخی در مسیر ساخت رواق امیرالمومنین، بزرگ‌ترین پروژه حرم مطهر رضوی

یکی از پروژه‌های مهم و حیاتی در حرم مطهر رضوی، ساخت رواق امیرالمومنین (ع) است که با هدف تسهیل در پذیرایی از زائرین و ارتقاء کیفیت خدمات زیارتی طراحی شده است.

ساخت این رواق نه‌تنها یک پروژه عمرانی است، بلکه گامی مهم در پاسخ به نیاز‌های معنوی و رفاهی میلیون‌ها زائر است. با وجود محدودیت‌های فضا در حرم، طراحی و اجرای چنین پروژه‌ای با چالش‌های فراوانی مواجه بوده است که هرکدام نیازمند دقت و برنامه‌ریزی ویژه‌ای است.

در این گفت‌و‌گو، دکتر خلیل الله کاظمی، رئیس سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی، از جزئیات پروژه ساخت رواق امیرالمومنین (ع) و مراحل پیچیده آن سخن می‌گوید. او به برنامه‌ریزی‌های فنی و مهندسی که برای ایجاد فضایی مناسب برای عبادت و زیارت انجام گرفته، و همچنین چالش‌ها و ریسک‌هایی که در مسیر جابه‌جایی گلدسته‌ها وجود داشته، اشاره می‌کند. این گفت‌و‌گو فرصتی است برای آشنایی با پشت‌صحنه پروژه‌ای که در قلب حرم مطهر در حال شکل‌گیری است و نحوه تحقق رؤیای آن به واقعیت، که در ادامه می‌خوانید.

پروژه رواق امیرالمومنین چه جایگاهی در توسعه حرم مطهر دارد و چرا این پروژه برای شما اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است؟

رسالت ما در سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی همیشه در پاسخ به نیاز‌های زائرین حضرت بوده است. وقتی از نیاز‌های زائرین صحبت می‌کنیم، این نیاز‌ها شامل فضایی راحت و مناسب برای عبادت، تامین امکانات رفاهی و خدماتی برای راحتی زائرین و همچنین حفظ شأن و اهمیت این مکان مقدس می‌شود. ما در تلاشیم که نه تنها این نیاز‌ها را امروز تامین کنیم، بلکه به‌طور بلندمدت هم برای آینده حرم مطهر برنامه‌ریزی کنیم. برای پروژه رواق امیرالمومنین (ع)، هدف ما این بود که با بهره‌گیری از فضای موجود، بهترین خدمات را به زائرین حضرت ارائه دهیم.

فضای حرم مطهر رضوی در حال حاضر یک میلیون متر مربع است، اما تنها چهار و دو دهم درصد از این مساحت به فضای زیارتی اختصاص دارد. این محدودیت در فضا به‌ویژه در ایام پر ازدحام، مثل شب‌های قدر یا ایام تعطیلات، یک چالش بزرگ محسوب می‌شود. در این زمان‌ها ممکن است مجبور شویم برخی ورودی‌های حرم را برای مدیریت جمعیت ببندیم یا حتی فضای کافی برای پذیرایی از زائرین نداشته باشیم.

در همین راستا، پروژه رواق امیرالمومنین (ع) با هدف افزایش فضای زیارتی و خدماتی طراحی شد. این رواق نه‌تنها به گسترش فضای زیارتی کمک می‌کند، بلکه فضای مسقف برای زائرین ایجاد می‌کند تا در شرایط نامساعد جوی، مانند باران یا گرما، از راحتی و امنیت بیشتری برخوردار شوند. ما تصمیم گرفتیم تا با طراحی دقیق و استفاده از فضا‌هایی که پیش‌تر کمتر مورد استفاده قرار می‌گرفتند، به این نیاز پاسخ دهیم. این پروژه علاوه بر حل مشکل فضا، به حفظ هویت تاریخی و معنوی حرم نیز توجه دارد.

با توجه به محدودیت‌های فضا در حرم مطهر، چطور توانستید پروژه‌هایی مثل مسقف کردن صحن‌ها را به مرحله اجرا برسانید و چه چالش‌هایی در این مسیر داشتید؟

فضا در حرم مطهر محدود است و این موضوع یکی از اصلی‌ترین چالش‌هاست. ما مجبور بودیم از همین فضای محدود به‌خوبی استفاده کنیم. به‌ویژه در صحن جمهوری، که به دلیل محدودیت‌های تاریخی و فضا، مسقف کردن آن بسیار پیچیده بود. نگرانی‌هایی درباره آسیب به قبور زیر صحن و همچنین جابه‌جایی گلدسته وجود داشت که به‌طور ویژه به آن پرداخته شد. در نهایت با همکاری کارشناسان، تصمیم به انجام این پروژه گرفتیم و توانستیم آن را با موفقیت به مرحله اجرا برسانیم.

در یکی از مراحل پروژه، شما به جابه‌جایی گلدسته اشاره کردید و گفتید که به‌جای تخریب و ساخت مجدد، تصمیم گرفته شد که گلدسته منتقل شوند. این تصمیم چه دلایلی داشت و چرا از نظر شما این کار به‌صرفه‌تر از تخریب و بازسازی بود؟

بله، یکی از چالش‌های بزرگ در این پروژه، جابه‌جایی گلدسته بود. در ابتدا بحث‌هایی در مورد تخریب و ساخت مجدد گلدسته مطرح شد، اما پس از بررسی‌های دقیق مهندسی، تصمیم بر این شد که این گلدسته جابه‌جا شود. چند دلیل اصلی برای این تصمیم وجود داشت. اولاً، گلدسته موجود در حرم، ۲۱۰ تن وزن دارد و برای جابه‌جایی آنها نیاز به استفاده از تجهیزات خاص و مهارت‌های ویژه بود. اگر تصمیم به تخریب می‌گرفتیم، علاوه بر زمان زیادی که برای ساخت دوباره آنها نیاز بود، از نظر مالی نیز هزینه‌ها به‌طور چشمگیری افزایش می‌یافت.

علاوه بر این، گلدسته‌های قبلی به‌واسطه قدمتشان از لحاظ معنوی و تاریخی برای زائرین ارزش زیادی داشتند. بنابراین، به جای تخریب و از دست دادن این ارزش‌ها، تصمیم گرفته شد که گلدسته با دقت بسیار جابه‌جا شود؛ تا نه تنها در هزینه‌ها صرفه‌جویی شود، بلکه اصالت و هویت تاریخی حرم مطهر نیز حفظ شود. این تصمیم بر اساس مشاوره با کارشناسان مختلف و برآورد دقیق هزینه‌ها و زمان انجام شد.

جابه‌جایی گلدسته چگونه انجام شد و چه تدابیری برای حفظ امنیت آن داشتید؟

جابه‌جایی گلدسته یکی از چالش‌های مهم بود. گلدسته وزن زیادی دارد (۲۱۰ تن) و ارتفاعش نیز ۳۶ متر است. برای جابه‌جایی این گلدسته، باید از روش‌های پیچیده‌ای استفاده می‌کردیم، چرا که شرایط زیرساختی و فضا‌های موجود اجازه نمی‌داد که از جرثقیل‌های معمولی استفاده کنیم. به همین دلیل، از روش‌های خاص و جک‌های ویژه برای این کار بهره بردیم. با دقت زیاد و برنامه‌ریزی منظم، موفق شدیم این انتقال را در مدت زمان ۶۳ روز بدون هیچ‌گونه آسیبی انجام دهیم.

در این پروژه، آیا خطرات و ریسک‌هایی وجود داشت که شما را نگران کرده باشد؟ چطور از آنها عبور کردید؟

بله، خطرات زیادی وجود داشت. احتمال آسیب به ساختار تاریخی، نگرانی درباره مقاومت کف صحن برای تحمل وزن گلدسته، و حتی احتمال آسیب به قبور زیرصحن از جمله ریسک‌های اصلی بودند. اما طی مشورت با مهندسان و کارشناسان مختلف، به این نتیجه رسیدیم که باید با دقت زیادی این پروژه را پیش ببریم. حمایت تولیت معزز آستان قدس رضوی و اعتماد وی به تیم اجرایی، به‌ویژه در مراحل حساس، موجب شد که این پروژه با موفقیت به نتیجه برسد.

این پروژه در ابتدا با چالش‌های زیادی روبه‌رو بود و حتی در زمان تولیت‌های قبلی مطرح و به سرانجام نرسیده بود. چه عواملی موجب شد که در زمان تولیت فعلی حجت الاسلام و المسلمین احمد مروی این پروژه اجرایی شود؟

بله، این پروژه در واقع در زمان تولیت‌های قبلی آستان قدس رضوی نیز مطرح شده بود، اما به دلایل مختلفی از جمله نگرانی‌های فنی و مسائل تاریخی، اجرایی نشد. مهم‌ترین دلیل این بود که در صحن جمهوری، جایی که ما قصد انجام این پروژه را داشتیم به دلیل وجود یک قناتی زیر آن این نگرانی وجود داشت که با اجرای پروژه، به قبور زیر آن آسیب وارد شود. این مسائل باعث شد که در سال‌های گذشته تصمیم‌گیری در این زمینه به تأخیر بیفتد.

اما حجت الاسلام مروی، با دقت و شجاعت خاصی به این موضوع پرداخت و با حمایت از تیم کارشناسی و اجرایی، تصمیم به پیشبرد پروژه گرفت. تولیت معزز بر اهمیت حفظ هویت تاریخی حرم و در عین حال پاسخگویی به نیاز‌های زائران تأکید داشت و این حمایت ایشان بود که موجب شد تیم اجرایی با انگیزه و اعتماد به نفس بیشتری پروژه را شروع کند.

در نهایت، ریسک‌های پروژه و چالش‌های فنی در کنار اعتماد به تیم کارشناسی و حمایت‌های ویژه از جانب تولیت محترم، باعث شد که پروژه با موفقیت به اجرا درآید. به‌ویژه در مسأله جابه‌جایی گلدسته و حفظ ساختار‌های تاریخی، تصمیم‌گیری‌های دقیق و ریسک‌پذیری آیت‌الله مروی نقشی کلیدی داشت.

در مورد زمان‌بندی پروژه، چطور موفق شدید که این کار را در زمان کوتاه و با موفقیت انجام دهید؟ آیا این پروژه به دلیل پیچیدگی‌هایش ممکن بود که با تاخیر مواجه شود؟

مدیریت زمان در پروژه‌های بزرگ همیشه یک چالش است. در این پروژه، ما از روز اول با دقت و برنامه‌ریزی دقیق زمان‌بندی کردیم. این پروژه خیلی حساس بود و به دلیل حجم کار و پیچیدگی‌هایی که داشت، ممکن بود با مشکلاتی مواجه شویم. اما وقتی دیدیم که ۸۰ درصد مراحل به‌خوبی پیش می‌رود و شرایط به‌خوبی کنترل شده، اعتماد به نفس ما بیشتر شد و این باعث شد که در زمان‌بندی اعلام شده، پروژه را با موفقیت به اتمام برسانیم.

در نهایت، بعد از اتمام این پروژه، چه احساسی دارید؟ آیا این پروژه برای شما اهمیت ویژه‌ای داشت؟

برای من این پروژه‌ها همیشه بسیار مهم بوده‌اند، چون نه تنها مربوط به یک پروژه عمرانی هستند، بلکه به‌طور مستقیم با ارادت و خدمت به زائران عزیز در ارتباط هستند. خوشحالی واقعی زمانی است که می‌بینیم زائران در فضایی که ما برایشان فراهم کرده‌ایم، راحت‌تر و با آرامش بیشتری عبادت می‌کنند. احساس مسئولیت نسبت به این مکان مقدس، همیشه در اولویت قرار دارد و وقتی می‌بینیم این پروژه‌ها با موفقیت اجرا می‌شوند، تحمل تمام سختی‌ها و چالش‌ها ارزشش را دارد.

در پایان، از چه چیزی در انجام این پروژه بیشتر خوشحال هستید؟

این پروژه بدون همکاری تیم‌های مختلف، اعم از مشاوران، پیمانکاران و همکاران سازمان عمران امکان‌پذیر نبود. خوشحالی من از این است که زحمات و تلاش‌های همه عزیزان به نتیجه رسید و این پروژه با موفقیت در حال انجام است. همچنین، این پروژه‌ها با حمایت‌های تولیت معزز آستان قدس رضوی شکل گرفت و این حمایت‌ها باعث شد که مسیر کار تسهیل شود. وقتی نتیجه آن را دیدیم، خستگی و سختی‌ها کاملاً از بین رفت.