اعتبار حدیث «اَبیتُ عندَ ربی یُطعِمُنی و یَسقینی» بررسی شد

به گزارش آستان نیوز، در ابتدای این نشست، دکتر حسین لطیفی، مدیرگروه کلام اسلامی بنیاد پژوهش‌های اسلامی، با تأکید بر جایگاه حدیث به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع معرفت دینی، به‌ضرورت «گونه‌شناسی احادیث» اشاره کرد. وی احادیث اعتقادی را از جمله حوزه‌هایی دانست که قابلیت تحلیل بر اساس موضوع، دوره‌های تاریخی، نوع وقایع و جوامع روایی را دارند و نیازمند بررسی‌های دقیق حدیثی، کلامی، فلسفی و عرفانی هستند.

حدیثی در مرز فقه، عرفان و فلسفه

لطیفی با اشاره به پروژه علمی در حال اجرای حجت‌الاسلام‌والمسلمین گلمکانی، حدیث «اَبیتُ عندَ ربی یُطعِمُنی و یَسقینی» را از نمونه‌های شاخص احادیث اعتقادی دانست که هم در منابع فقهی و هم در متون غیرفقهی مورد استناد قرار گرفته و ظرفیت تحلیل میان‌رشته‌ای دارد.

دغدغه‌ای سی‌ساله درباره احادیث فلسفی و عرفانی

در ادامه، حجت‌الاسلام‌والمسلمین رامین گلمکانی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، با اشاره به دغدغه علمی بیش از سه دهه خود، به تعارض رایج در مواجهه با احادیث پرداخت و گفت: درحالی‌که در فقه و تفسیر، روایات به‌عنوان مبنای استدلال قرار می‌گیرند، همین روایات در حوزه فلسفه و عرفان گاهی به دلیل ادعای ضعف سند کنار گذاشته می‌شوند و به فلاسفه و عرفاً نسبت داده می‌شوند.

از بررسی سندی تا وثوق صدوری

وی با تشریح روش پژوهشی خود تصریح کرد: در این پروژه، احادیثی که در متون فلسفی، عرفانی و کلامی آمده‌اند، به‌صورت مستقل از حیث سند و دلالت بررسی می‌شوند؛ به‌گونه‌ای که در صورت وجود سند، ارزیابی رجالی انجام می‌شود و در صورت فقدان سند، از روش «وثوق صدوری» مبتنی بر شواهد قرآنی و روایی بهره گرفته می‌شود؛ روشی که در میان قدمای اهل حدیث نیز سابقه دارد.

نقش مشاور حدیثی و پرهیز از تحمیل قرائت شخصی

گلمکانی با اشاره به استفاده از مشاور تخصصی حدیث در این پروژه افزود: برای پرهیز از تحمیل قرائت شخصی و عرفانی، بررسی‌های سندی به‌صورت تخصصی و بر اساس حساسیت‌های اهل حدیث انجام می‌شود تا نتیجه پژوهش، مستند و قابل‌دفاع باشد.

وی در تبیین محتوای حدیث «اَبیتُ عندَ ربی یُطعِمُنی و یَسقینی» گفت: این روایت ناظر به توان ویژه پیامبر اکرم (ص) در روزه‌های متصل است و مفهوم «رزق» در آن، صرفاً به معنای مادی محدود نمی‌شود، بلکه رزق معنوی و وجودی را نیز در بر می‌گیرد؛ تحلیلی که بر اساس شواهد قرآنی و روایی قابل‌تبیین است. به گفته وی، نتایج تفصیلی این پژوهش در مجله «آموزه‌های فلسفی» دانشگاه علوم اسلامی رضوی منتشر شده است.

مستندسازی فلسفی آیات و روایات؛ تقدم دلالت مطابقی

در بخش نقد، دکتر محمدعلی وطن‌دوست، عضو هیئت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد، با تأکید بر اهمیت مستندسازی مبانی فلسفی در آیات و روایات، روایات اعتقادی را مکمل آیات قرآن دانست و بر لزوم توجه به نوع دلالت آیات و روایات تأکید کرد. وی دلالت مطابقی را اولویت نخست در استناد فلسفی دانست و آن را «نورٌ علی نور» توصیف کرد.

کلید فهم روایات هستی‌شناسانه

وطن‌دوست با اشاره به‌قاعده «روح معنا»، این رویکرد را راهگشای تحلیل روایات دارای مفاهیم فلسفی و عرفانی دانست و با تبیین گستره مفهومی «رزق»، «طعام» و «شراب»، آنها را ابزار تقویت مراتب وجودی انسان در ساحت جسم و روح معرفی کرد.

نقد روش‌شناختی؛ از احتمال نقل به معنا تا تمرکز بر مضمون روایت

در ادامه، دکتر محمود ملکی، عضو هیئت‌علمی و سرپرست پژوهشکده علوم اسلامی رضوی، با تمرکز بر مباحث روش‌شناختی، بر ضرورت توجه به‌احتمال «نقل به معنا» در احادیث تأکید کرد و پیشنهاد داد تمرکز اعتبارسنجی به‌جای الفاظ روایت، بر «مضمون حدیث» قرار گیرد؛ امری که به گفته وی، کار پژوهشی را دقیق‌تر و قابل‌دفاع‌تر می‌کند.

افق‌های نو در معناشناسی حدیث

ملکی همچنین با مقایسه قاعده «روح معنا» و مباحث تشکیک، روح معنا را از حیث قدرت تبیینی گسترده‌تر دانست و پیشنهاد کرد: بهره‌گیری از دستاورد‌های جدید معناشناسی می‌تواند افق‌های تازه‌ای در تحلیل روایات اعتقادی بگشاید.

گفتنی است، این کرسی علمی با مدیریت دکتر حسین لطیفی و با مشارکت فعال اساتید و پژوهشگران، به بستری برای گفت‌وگوی روشمند میان حدیث، فلسفه و عرفان تبدیل شد و بر اهمیت بازخوانی علمی احادیث اعتقادی با رویکردی منسجم و روشمند تأکید کرد.