ضرورت بازتعریف مفاهیم فقهی و تربیتی در مواجهه با کنشگری نوجوانان

به گزارش آستان نیوز، حجت‌الاسلام سید عباس موسوی، دبیر حلقه اجتهادی فقه نظام تعلیم‌وتربیت مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد (ع)، در سلسله‌نشست‌های فقهی «اعتراضات و اغتشاشات» که در مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد (ع) و با حضور جمعی از اساتید و پژوهشگران برگزار شد، به تشریح چالش‌های آینده‌پژوهی فقهی و تربیتی پیرامون حضور نوجوانان در حوادث اخیر پرداخت.

حجت‌الاسلام موسوی با اشاره به تجمیع تجربیات دشمن در فتنه‌های سال ۱۳۸۸ و ۱۴۰۱ برای ایجاد چالش‌های امنیتی ابراز داشت: دشمن با بهره‌گیری از فضای سایبری و رسانه‌ای، پدیده‌ای مرکب از خشونت سازمان‌یافته و تحریک احساسات اجتماعی را طراحی کرده است؛ ازاین‌رو، بازنگری دقیق در وقایع اخیر، به‌ویژه در حوزه نوجوانان، ضرورتی انکارناپذیر برای نظام تربیتی و دستگاه فقاهت است.

ظهور بلوغ اطلاعاتی پیش از بلوغ عقلانی

وی با تبیین تغییر ماهیت نسل جدید در عصر دیجیتال تصریح کرد: نوجوان امروز به یک «عاملیت شبکه‌ای» دست‌یافته است که در زیست‌بوم دیجیتال و تحت‌تأثیر سیاست‌گذاری‌های پیچیده رسانه‌ای شکل می‌گیرد. این وضعیت منجر به‌نوعی بلوغ زودرس اطلاعاتی شده است که بر بلوغ عقلانی و دینی تقدم دارد و مفاهیم کلاسیک فقهی همچون بلوغ، رشد و سفاهت را با چالش مواجه می‌کند.

دبیر حلقه اجتهادی فقه نظام تعلیم‌وتربیت با معرفی مفهوم «سفیه سیاسی» افزود: نوجوانی که تحت بمباران داده‌های رسانه‌ای است؛ اما توان تحلیل آنها را ندارد، مصداق این پدیده است؛ لذا بازتعریف موضوع‌شناسی فقهی در این زمینه الزامی است.

تأثیر الگوریتم‌ها بر اراده و اختیار انسان

حجت‌الاسلام موسوی به نقش پنهان الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی در جهت‌دهی به کنش‌های اجتماعی اشاره کرد و گفت: الگوریتم‌ها با ایجاد حباب‌های اطلاعاتی، اراده کاربران را کانالیزه می‌کنند؛ به‌گونه‌ای که فرد تصور می‌کند با اختیار عمل می‌کند؛ اما در واقع تصمیم‌های او تحت‌تأثیر طراحی‌های رسانه‌ای است. این وضعیت در آینده می‌تواند به‌عنوان مصداقی از اکراه نرم یا سبب اقوی از مباشر در مباحث فقهی مورد بحث قرار گیرد.

وی در بخش حکم‌شناسی، با تأکید بر اهمیت قصد جدی و آگاهانه در عناوینی، چون بَغی و محاربه، ابراز داشت: بسیاری از نوجوانان تحت‌تأثیر هیجانات وارد میدان شده‌اند. در مواردی که نوجوان در فضای شبهه‌افکن رسانه‌ای دچار شبهه مصداقی شده است، تمسک به‌قاعده «تدرج الحدود با شبهات» نه یک راهبرد دفاعی، بلکه یک ضرورت فقهی است.

تفکیک فریب‌خورده از عامل آگاه بر مبنای عدالت فقهی

حجت‌الاسلام موسوی فقدان رشد جزایی در نوجوانان را قوی‌ترین شبهه برای سقوط حدود الهی دانست و با اشاره به اصل فقهی تفکیک «مغرور» از «غارّ» تصریح کرد: در فقه سیاسی، حکم بَغی بر کسی که فریب‌خورده است، بار نمی‌شود. اعمال عناوین سنگین مجرمانه بر نوجوانانی که قربانی جنگ‌شناختی شده‌اند، باعدالت فقهی سازگار نیست.

دبیر حلقه اجتهادی فقه نظام تعلیم‌وتربیت، در پایان، تأکید کرد: هرچند زمان اتلاف مال در جای خود باقی است، اما در جنبه عمومی جرم باید با رویکرد فقه استضعاف و توجه به استضعاف فکری نوجوانان نگریست. مقابله با تخریب و وندالیسم اگرچه مصداق نهی‌ازمنکر است

پرهیز از منکر اعظم در مواجهه با نوجوانان

دبیر حلقه اجتهادی فقه نظام تعلیم‌وتربیت با تبیین شیوه مواجهه حاکمیت با پدیده اغتشاشات ابراز داشت: مقابله با تخریب اموال عمومی و وندالیسم، بدون شک مصداق «نهی‌ازمنکر» است؛ اما اگر این مواجهه به‌گونه‌ای باشد که نوجوان را از اصل دین و نظام منزجر کند، خود به منکری بزرگ‌تر تبدیل می‌شود. بر اساس قواعد فقهی، در مقام تزاحم، ارتکاب منکر اعظم حرام است و متولیان امر باید به این ملاحظات دقیق فقهی توجه جدی داشته باشند.

وی تحول در نگاه قضایی را ضرورتی اجتناب‌ناپذیر دانست و گفت: گذار از فقه جزایی محض به سمت عدالت ترمیمی، جایگزینی مجازات‌های سنگین با دوره‌های بازپروری و بهره‌گیری از ظرفیت جهاد تبیین، از الزامات آینده‌پژوهی در این عرصه است.

سواد رسانه‌ای؛ مقدمه واجب برای حفظ ثغور اعتقادی

حجت‌الاسلام موسوی در ادامه سخنان خود، سواد رسانه‌ای را از مصادیق حفظ مرز‌های اعتقادی برشمرد و خاطرنشان کرد: امروزه سواد رسانه‌ای یک مهارت تجملی نیست، بلکه مقدمه‌ای واجب برای حفظ ایمان نسل نو است. ترک فعل مسئولان فرهنگی در این حوزه، علاوه بر مسئولیت‌های مدیریتی، واجد مسئولیت شرعی است و باید در پژوهش‌های فقهی، موضوع زمان ناشی از این کوتاهی‌ها بررسی شود.

وی با استناد به اصل لسان قوم در تبلیغ دین، تأکید کرد: شکاف نسلی موجود در حقیقت یک شکاف زبانی است. تا زمانی که مفاهیم دینی با زبان تصویر، سرعت و فناوری‌های روز ترجمه نشود، مفاهمه و هدایت نسل جدید محقق نخواهد شد.

الزامات رویکرد قضایی و تفکیک میان فریب‌خوردگان و راهبران

عضو حلقه اجتهادی فقه نظام تعلیم‌وتربیت در پایان، پیشنهاد‌هایی راهبردی برای اصلاح فرایند‌ها ارائه داد و بیان کرد: در رویکرد پیشینی، باید جرم‌انگاری «ترک فعل» مدیران فرهنگی بر اساس «قاعده غرور» و مسئولیت رهاسازی فضای مجازی مدنظر قرار گیرد.

همچنین در رویکرد قضایی، تفسیر گسترده از شبهه در رشد جزایی نوجوانان زیر ۱۸ سال و جایگزینی تعزیرات با الزامات آموزشی و تربیتی یک ضرورت است.

حجت‌الاسلام موسوی تفکیک قاطع میان راهبران سازمان‌یافته و پیروان هیجانی را از ارکان عدالت دانست و یادآور شد: احکام مربوط به سرشاخه‌های برنامه‌ریز و عاملان مسلح باید به طور اساسی با احکام نوجوانان فریب‌خورده تفاوت داشته باشد تا بتوان از این طریق، آینده این نسل را صیانت و بیمه کرد.