راهکار‌های تربیتی و فقهی برای کاهش آسیب‌های اجتماعی در میان نوجوانان و جوانان

به گزارش آستان نیوز، حجت‌الاسلام احمد محمدزاده، عضو حلقه اجتهادی فقه نظام تعلیم‌وتربیت، در سلسله‌نشست‌های فقهی «اعتراضات و اغتشاشات» که با حضور جمعی از اساتید و پژوهشگران در مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد (ص) برگزار شد، به بررسی فقهی و تربیتی راهکار‌های پیشگیری از وندالیسم شهری در میان نوجوانان و جوانان با تأکید بر حوادث و اغتشاشات اخیر، پرداخت.

وی در این نشست با تبیین مبانی انسان‌شناختی رفتار‌های اجتماعی اظهار داشت: در تحلیل افعال اختیاری انسان، نخستین عنصر تعیین‌کننده، اراده و نظام فکری او است و بدون شناخت ساختار ذهنی و عوامل شکل‌دهنده اراده، نمی‌توان رفتار‌هایی همچون تخریب اموال عمومی، اغتشاش و نافرمانی اجتماعی را، به‌درستی واکاوی کرد.

حجت‌الاسلام محمدزاده با اشاره به تحولات اجتماعی پس از شیوع کرونا تصریح کرد: پس از این دوره، عموم مردم و به‌ویژه نوجوانان و جوانان، دچار وابستگی شدید به فضای مجازی شدند؛ به‌گونه‌ای که بخش قابل‌توجهی از ادراکات، تعاریف، تحلیل‌ها و حتی تصمیمات آنان، ریشه در محتوای فضای مجازی دارد.

وی ادامه داد: بر اساس اعترافات بسیاری از افراد بازداشت‌شده در جریان اغتشاشات اخیر، عامل اصلی ورود آنان به مسیر تخریب و خشونت، فریب‌خوردگی و شست‌وشوی فکری در فضای مجازی بوده و این مسئله، نقش‌محوری این فضا در شکل‌دهی رفتار‌های هنجارشکنانه را به‌روشنی نشان می‌دهد.

اعتیاد دیجیتال؛ ریشه پنهان تخریب و ناآرامی‌های اجتماعی

عضو حلقه اجتهادی فقه نظام تعلیم‌وتربیت با تأکید بر اینکه اعتیاد به فضای مجازی، علت زمینه‌ساز اصلی بروز این آسیب‌هاست، خاطرنشان کرد: وقتی اراده انسان تحت سیطره الگوریتم‌های اعتیادآور قرار می‌گیرد، قدرت تحلیل، انتخاب آگاهانه و مسئولیت‌پذیری اجتماعی به‌شدت تضعیف می‌شود و این همان نقطه‌ای است که رفتار‌های هیجانی و مخرب شکل می‌گیرد.

وی بیان کرد: راهکار اساسی مقابله با وندالیسم شهری، نه صرفاً برخورد امنیتی، بلکه اصلاح بستر‌های تربیتی و شناختی به‌ویژه در حوزه فضای مجازی است.

راهکار‌های فقهی و تربیتی مقابله با اعتیاد دیجیتال

حجت‌الاسلام محمدزاده راهکار‌های مقابله با اعتیاد به فضای مجازی را در چهار سطح حکمرانی، آموزش‌وپرورشش، خانواده و خود فرد دسته‌بندی کرد و گفت: هرگونه اقدام تک‌بعدی، محکوم به ناکارآمدی است و تنها با یک رویکرد جامع می‌توان به نتیجه پایدار دست‌یافت.

وی در تبیین راهکار‌های سطح حکمرانی ابراز کرد: فیلترینگ، هرچند به‌عنوان آخرین ابزار کنترلی شناخته می‌شود؛ اما در کشور ما عملاً به نخستین گزینه سیاست‌گذاران تبدیل شده است. بااین‌حال، راهکار مهم‌تر، اصلاح الگوریتم‌های اعتیادآور در پلتفرم‌ها است؛ به‌ویژه در بستر‌های داخلی که امکان مداخله حاکمیتی وجود دارد.

استاد حوزه علمیه، ممنوعیت پخش خودکار محتوا، حذف اسکرول بی‌پایان، جلوگیری از تحریک مداوم دوپامین مغزی کاربران و الزام پلتفرم‌ها به احراز هویت واقعی و سنی را از اقدامات ضروری در این حوزه دانست.

وی شفاف‌سازی الگوریتم‌ها و امکان تنظیم آنها توسط کاربر را نیز گامی مهم در کاهش وابستگی دانست و افزود: کاربر باید بتواند محتوای دریافتی خود را آگاهانه مدیریت کند؛ نه اینکه صرفاً مصرف‌کننده منفعل باشد.

سواد رسانه‌ای و بهداشت روان؛ ضرورت‌های مغفول

وی همچنین به خلأ جدی در حوزه سواد رسانه‌ای اشاره کرد و یادآور شد: آموزش سواد رسانه‌ای و روان‌شناسی اینترنت باید به‌صورت فراگیر در نظام آموزشی و رسانه‌ای کشور نهادینه شود تا افراد بدانند در مواجهه با هر محتوا، در چه بازی روانی و رسانه‌ای قرار گرفته‌اند.

عضو حلقه اجتهادی فقه نظام تعلیم‌وتربیت همچنین بر لزوم به‌رسمیت‌شناختن اعتیاد به فضای مجازی به‌عنوان یک بیماری تأکید کرد و گفت: بهداشت روان، حق مسلم شهروندان است و رهاشدگی فضای مجازی، این حق را به‌شدت تهدید می‌کند؛ ازاین‌رو، تأسیس کلینیک‌های ترک اعتیاد دیجیتال و حمایت از پژوهش‌های بومی، یک ضرورت راهبردی است.

وی بازگشت به کتابخانه‌ها، کاهش ارجاع آموزشی به اینترنت و بازنگری در برخی برنامه‌های مبتنی بر فضای مجازی را از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه در نظام آموزش‌وپرورش دانست.

خانواده؛ خط مقدم مقابله با اعتیاد دیجیتال

حجت‌الاسلام محمدزاده خانواده را اصلی‌ترین کانون تربیت معرفی کرد و گفت: ترک یا کنترل اعتیاد والدین به فضای مجازی، تأخیر در تهیه گوشی شخصی برای فرزندان، جایگزین‌سازی فعالیت‌های جذاب ورزشی و تفریحی و پرهیز از برخورد‌های قهری، از مهم‌ترین وظایف خانواده‌ها است.

وی بیان کرد: قانون‌گذاری در محیط خانه، از جمله ممنوعیت استفاده از گوشی در اتاق‌خواب و هنگام صرف غذا و ایجاد فضا‌های بدون تلفن همراه، نقش مهمی در کاهش وابستگی ایفا می‌کند.

استاد حوزه علمیه با تأکید بر تدریجی‌بودن فرایند ترک اعتیاد دیجیتال خاطرنشان کرد: خاموش‌کردن اعلان‌ها، تعیین سقف مصرف اینترنت، اختصاص روز بدون اینترنت و استفاده هدفمند از تلفن همراه، می‌تواند به‌صورت پله‌ای وابستگی را کاهش دهد.

وی مسئولیت فردی نوجوانان و جوانان را موردتأکید قرارداد و ادامه داد: استفاده از تکنیک‌هایی همچون حالت سیاه‌وسفید گوشی، اپلیکیشن‌های محدودکننده و قانون تأخیر ۲۰ دقیقه‌ای، می‌تواند نقش مؤثری در بازپس‌گیری اراده فرد از فضای مجازی داشته باشد.

حجت‌الاسلام محمدزاده با اشاره به موضوعاتی همچون مشارکت‌دهی نوجوانان، حفظ کرامت نفس، ازدواج به‌موقع و تقویت هویت دینی، ابراز کرد: امیدواریم در نشست‌های آینده به تبیین تفصیلی این مباحث پرداخته شود.