تأکید بر بهره‌گیری از ژنتیک در تکمیل مطالعات انساب در نشست «هم‌افزایی اسناد تاریخی و داده‌های زیستی»

به گزارش آستان نیوز، این نشست علمی به همت گروه تاریخ و سیره اهل‌بیت (ع) و انساب بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در تالار شیخ طوسی، برگزار شد.

نسب‌شناسی؛ پیوند حال و گذشته

در ابتدای این نشست، دکتر اسماعیل رضایی برجکی، مدیرگروه تاریخ و سیره اهل‌بیت (ع) و انساب بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، با اشاره به پیشینه کهن نسب‌شناسی اظهار کرد: نسب‌شناسی و نسب‌نگاری از دانش‌های دیرپای بشری است که در میان اقوام و تمدن‌های مختلف سابقه دارد و نقش آن در پیونددادن حال به گذشته و ثبت هویت تاریخی خاندان‌ها انکارناپذیر است.

وی با بیان اینکه این بنیاد بیش از دو دهه در حوزه مطالعات سادات فعالیت دارد، افزود: تاکنون در این پژوهش‌ها عمدتاً از روش‌های کتابخانه‌ای، اسنادی، میدانی و تاریخ شفاهی بهره گرفته‌ایم؛ اما امروزه روش‌های نوین به‌ویژه در حوزه علوم‌تجربی، ظرفیت‌های تازه‌ای برای تکمیل این مطالعات فراهم کرده است.

رضایی برجکی با تشریح گونه‌های مختلف تبارشناسی، از تبارنگاری خطی و شجره‌نامه‌ای به‌عنوان روش‌های سنتی یادکرد و گفت: در مطالعات سادات، نسب معمولاً به یکی از ائمه معصومین (ع) یا پیامبر اکرم (ص) منتهی می‌شود. در کنار آن، تبارشناسی تاریخی ـ اجتماعی نیز جایگاه اجتماعی، مهاجرت‌ها و نقش‌های فرهنگی و سیاسی خاندان‌ها را در بستر مشخص تاریخی بررسی می‌کند که در پروژه‌های اطلس تاریخی سادات موردتوجه بوده است.

وی همچنین به تبارشناسی مبتنی بر علوم تجربی از جمله تبارشناسی ژنتیکی و پزشکی اشاره کرد و بر ضرورت بهره‌گیری از متخصصان این حوزه برای ارتقای دقت مطالعات انساب تأکید کرد.

ظرفیت‌ها و محدودیت‌های ژنتیک در مطالعات نسب

در ادامه این نشست، دکتر دامون نشتاعلی، متخصص بیوانفورماتیک و تحلیل داده‌های ژنتیکی، به تبیین مبانی علمی مطالعات ژنتیکی پرداخت و ساختار DNA، فرایند توالی‌یابی و تحلیل داده‌های زیستی را تشریح کرد.

وی با اشاره به اینکه DNA مخزن اطلاعات ژنتیکی در سلول‌هاست، اظهار کرد: از طریق فناوری‌های توالی‌یابی می‌توان بخش‌هایی از این اطلاعات را خوانش و تحلیل کرد و با بهره‌گیری از مدل‌های آماری، قرابت‌های زیستی و الگو‌های انتقال صفات را بررسی کرد.

دکتر دامون نشتاعلی تأکید کرد: مطالعات ژنتیکی به‌ویژه از طریق بررسی نشانگرهای خاص در کروموزوم Y، می‌تواند در شناسایی قرابت‌های پدری میان افراد و خاندان‌ها مؤثر باشد و میزان هم‌ریشگی زیستی را نشان دهد. بااین‌حال، این داده‌ها صرفاً بیانگر قرابت بیولوژیک است و تعیین انتساب تاریخی به شخصیت‌هایی همچون ائمه اطهار (ع) مستلزم وجود زنجیره مستند تاریخی و شواهد مکمل اسنادی است؛ ازاین‌رو ژنتیک در کنار اسناد تاریخی معنا پیدا می‌کند و جایگزین مدارک مکتوب نخواهد بود.

نشتاعلی همچنین به پیشرفت روش‌های توالی‌یابی از دهه ۱۹۷۰ میلادی تاکنون اشاره کرد و افزود: هرچند دستگاه‌های توالی‌یابی با خطا همراه‌اند، اما با روش‌های تحلیلی می‌توان این خطا‌ها را به حداقل رساند.
وی تصریح کرد: مطالعات جامع ژنتیک جمعیت در ایران هنوز به‌صورت ملی و فراگیر اجرا نشده و این حوزه نیازمند برنامه‌ریزی و همکاری‌های گسترده علمی است.

گامی در مسیر گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای

گفتنی است، در پایان این نشست، حاضران با طرح پرسش‌هایی درباره دقت روش‌های ژنتیکی در مطالعات انساب، نحوه نمونه‌گیری، ملاحظات اخلاقی و نسبت میان داده‌های زیستی و اسناد تاریخی، وارد گفت‌وگوی علمی با ارائه‌کننده شدند. این بخش با تبادل نظر تخصصی میان پژوهشگران حوزه تاریخ و علوم زیستی همراه بود و بر ضرورت استمرار گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای در تکمیل مطالعات انساب تأکید شد.