ضیافت خدا؛ نردبان تقوا برای بندگان محبوب

به مناسبت ماه مبارک رمضان، خبرنگار آستان‌نیوز در گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام‌والمسلمین رضا وطن‌دوست، پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، به بررسی فضیلت روزه و حقیقت ضیافت‌الله پرداخته است. وی در این گفت‌و‌گو به دو نکته اساسی درباره فلسفه روزه و جایگاه مؤمنان در مهمانی خدا اشاره می‌کند.

اگر بخواهید درباره فضیلت روزه و ماه رمضان به دو نکته کلیدی اشاره کنید، آن دو نکته چیست؟

در خصوص فضیلت روزه، دو نکته قابل توجه وجود دارد.

نکته نخست این است که روزه نشان از تکلیف دارد. تکلیف در لغت به معنای مشقت است؛ اما من معتقدم تکلیف در حقیقت، نردبان ترقی است. این نردبان را خداوند در اختیار همه قرار نمی‌دهد، بلکه تنها به بندگان مؤمن خود می‌سپارد.

در آیه مربوط به صوم در سوره بقره، خداوند می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ»؛ یعنی خطاب، مؤمنان هستند. اما در آیه‌ای که درباره خوردن و آشامیدن است، می‌فرماید: «یا أَیُّهَا النّاسُ کُلُوا وَاشرَبوا»؛ آن‌جا خطاب عام است. این تفاوت نشان می‌دهد روزه، تکلیفی ویژه برای اهل ایمان است.

شما تکلیف را نشانه محبت الهی دانستید؛ این تعبیر را بیشتر توضیح می‌دهید؟

بله. تکلیفی که از سوی خدا برای بنده تعیین می‌شود، نشانه محبت اوست. هرچه خداوند بنده‌ای را بیشتر دوست داشته باشد، مسئولیت و تکلیف بیشتری نیز به او می‌دهد.

برای مثال، پیامبر اکرم (ص) تکالیفی داشتند که دیگران نداشتند. نافله شب بر ایشان واجب بود. قربانی در منا در شرایط خاصی بر برخی واجب می‌شود، اما بر پیامبر در شرایط مختلف واجب بود. حتی دِین خویشاوندان پس از فوتشان که بر دیگران واجب نیست، بر عهده پیامبر قرار داشت.

مرحوم علامه مجلسی در کتاب بحارالانوار فصلی با عنوان «مختصات النبی» دارد که به همین تکالیف اختصاصی پیامبر می‌پردازد.

این نشان می‌دهد تکلیف، نشانه کرامت و محبت الهی است، نه صرفاً سختی.

چرا روزه به‌عنوان یک تکلیف ویژه برای مؤمنان قرار داده شده است؟

چون روزه نشانه حضور در ضیافت‌الله است. خداوند هر کسی را به مهمانی خود دعوت نمی‌کند. این دعوت مخصوص اهل ایمان است.

گاهی خداوند برای رشد بنده‌اش او را از برخی امور محروم می‌کند. مثل مادری که برای خیر و رشد فرزندش او را از شیر می‌گیرد؛ کودک ممکن است این محرومیت را درک نکند، اما این رفتار از سر محبت است. خداوند که محبتش از محبت مادر بیشتر است، با روزه گرفتن، بنده را به مرتبه تقوا می‌رساند.

در ادامه آیه صیام می‌فرماید: «لعلکم تتقون»؛ یعنی هدف، رسیدن به تقواست. همان‌گونه که پیامبر پس از عبادات شبانه به مقام محمود بشارت داده شد، بندگان نیز از مسیر روزه به مقام تقوا دست می‌یابند.

شما ماه رمضان را «ضیافت الهی» توصیف کردید. این مهمانی چه ویژگی‌هایی دارد؟

هر مهمانی چند مؤلفه دارد: میزبان، مهمان، دعوت‌کننده و کارت دعوت.

در ضیافت‌الله، میزبان خود خداوند است. مهمانان، اهل ایمان هستند. مأمور دعوت، رسول خداست و کارت دعوت، قرآن کریم است.

وقتی منزلت مهمان بالا باشد، میزبان شخصاً به استقبال او می‌رود. جایگاه مؤمن نزد خداوند آن‌قدر والاست که پیامبر اکرم (ص) مأمور دعوت آنان به این ضیافت می‌شود.

در این مهمانی الهی، پذیرایی خداوند از بندگان چگونه است؟

چون مهمانی ویژه است، پذیرایی نیز ویژه خواهد بود. پیامبر اکرم (ص) در خطبه شعبانیه می‌فرمایند: «نومکم فیه عبادة، و أنفاسکم فیه تسبیح، و دعاؤکم فیه مستجاب» یعنی خواب شما عبادت است، نفس کشیدنتان تسبیح است و دعایتان مستجاب. این نهایت کرامت و پذیرایی الهی از بندگان است؛ بنابراین روزه‌داری فضیلتی بزرگ و افتخاری عظیم است؛ چراکه ما به ضیافت ویژه الهی دعوت شده‌ایم و این دعوت، نشان محبت خداوند به بندگان مؤمن خویش است.