نشست ششم تالار گفت‌و‌گو با محور «دیگری در فرهنگ مقاومت» در حرم مطهر رضوی برگزار شد

به گزارش آستان نیوز، در این نشست که با رویکردی تحلیلی و گفت‌وگومحور برگزار شد، سخنرانان تلاش کردند نسبت میان «خود» و «دیگری» را از منظر فرهنگی، اجتماعی، روان‌شناختی و تمدنی واکاوی کنند و نشان دهند که چگونه فهم درست این مفهوم می‌تواند به تقویت انسجام اجتماعی و تعمیق فرهنگ مقاومت بینجامد.

وی با تأکید بر اینکه «دیگری» صرفاً به معنای تحمل اجباری یک ارتباط نیست، افزود: دیگری‌پذیری چیزی فراتر از تحمل است. وقتی از دیگری سخن می‌گوییم، یعنی با کسی روبه‌رو هستیم که غیر از ماست و همین تفاوت، ما را به پذیرش، گفتگو و احترام به او در ارتباط دعوت می‌کند. مهم‌ترین نکته در این میان آن است که دیگری را تحقیر نکنیم و تفاوت‌های او را به رسمیت بشناسیم.

معاون ترویج و اجتماعی‌سازی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با طرح این پرسش که «چطور می‌توان با غیر از خود درست زندگی کرد؟» گفت: در دیگری‌پذیری، لازم نیست هویت خود را از دست بدهیم. می‌توان در عین حفظ هویت، پذیرای دیگران بود و به خواسته‌ها و تفاوت‌های آنان توجه کرد. این امر تنها از مسیر گفتگو ممکن می‌شود؛ زیرا گفتگو، اصلی‌ترین راه برای پذیرش دیگری است.

الهی خراسانی با اشاره به نسبت این بحث بافرهنگ مقاومت ادامه داد: وقتی با یک دشمن یا تهدید بیرونی مواجه می‌شویم، مقاومت زمانی شکل می‌گیرد که در درون خانه، خانواده، جامعه و مجموعه انسانی، نوعی اتحاد شکل‌گرفته باشد. این اتحاد به معنای یکسان‌سازی نیست، بلکه به معنای به‌رسمیت‌شناختن تفاوت‌هاست. اگر تفاوت‌ها را بشناسیم و درعین‌حال بر افق‌های مشترک تکیه کنیم، می‌توانیم مقاوم‌تر و منسجم‌تر عمل کنیم.

وی تصریح کرد: مقاومت هم‌افزا زمانی شکل می‌گیرد که اعضای یک خانواده یا یک جامعه، باوجود تفاوت‌ها، بتوانند در کنار هم بایستند. این امر نیازمند تمرین است؛ باید عادت‌های رفتاری نامناسب را تعدیل کنیم، از داوری‌های شتاب‌زده فاصله بگیریم و بر پایه اشتراکات، یکدیگر را بپذیریم.

او در بخش دیگری از سخنان خود به نقش هویت و داوری اخلاقی در مواجهه با حق و باطل اشاره کرد و گفت: گاهی انسان در موقعیتی قرار می‌گیرد که حقیقت برای او روشن است، اما به دلیل منافع، عادت‌ها یا وابستگی‌های فکری، آن را انکار می‌کند. همین انکارِ آگاهانه می‌تواند به قساوت و سخت‌دلی بینجامد. از همین رو، باید مراقب بود که در مواجهه با حقیقت، دچار خودفریبی و تعصب نشویم.

دکتر علی الهی خراسانی با تشریح مفهوم «دیگری» در علوم اجتماعی، اظهار کرد: ما در همه سطوح زندگی با دیگری مواجه هستیم؛ از خانواده و سازمان گرفته تا جامعه، جنسیت، ملیت و مذهب. در علوم اجتماعی، مفهومی به نام «دیگری» شکل‌گرفته تا به ما یادآوری کند به‌جای آنکه صرفاً بر تقابل و زورگویی تمرکز کنیم، راه تعامل، پذیرش و هم‌زیستی را بیاموزیم.

دیگری و ضد چه نسبتی با هم دارند؟

در ادامه این نشست، دکتر مصطفی غفاری، مدیرعامل کانون اندیشه جوان، با تأکید بر اینکه نباید هر «دیگری» را در جایگاه «ضد» تعریف کرد، اظهار کرد: یکی از خطاهای رایج در برخی مباحث مربوط به مقاومت این است که همه چیز در نسبت با دشمن و ضدیت معنا می‌شود؛ درحالی‌که در جامعه، طیف وسیعی از افراد نه در مقام تقابل، بلکه در موقعیت تماشاگر، مخاطب یا «غیر» قرار دارند و نباید از این لایه‌های مهم اجتماعی غفلت کرد.

وی افزود: تمرکز بیش از اندازه بر ضدیت‌ها، ما را از فهم درست «دیگری» بازمی‌دارد. در واقع اگر همه چیز را صرفاً بر محور دشمنی تعریف کنیم، به‌تدریج از شناخت واقعیت‌های پیچیده جامعه فاصله می‌گیریم. جامعه فقط از مخالفان تشکیل نشده است؛ بلکه در آن گروه‌های متعددی حضور دارند که باید به‌درستی شناخته شوند و با هر کدام متناسب با موقعیت خود گفت‌وگو شود.

مدیرعامل کانون اندیشه جوان با اشاره به اینکه بخشی از ادبیات مقاومت در سال‌های گذشته به‌جای بومی‌سازی، به شکل مستقیم از الگوهای وارداتی تأثیر پذیرفته است، خاطرنشان کرد: یکی از ضعف‌های جدی این حوزه آن بوده که گاهی مقاومت را تنها در نسبت با ضد خودش تعریف کرده‌ایم، بدون آنکه برای «غیرها» و «دیگری‌ها» جایگاه مستقلی قائل شویم. این در حالی است که برای گسترش واقعی گفتمان مقاومت، باید مخاطبان، تماشاگران و بدنه‌های میانی جامعه را نیز جدی گرفت.

وی با بیان اینکه انسان برای حفظ خود و هویت خویش، گاهی به غریزه صیانت از ذات پناه می‌برد، گفت: این غریزه اگر به‌درستی مدیریت نشود، مانع توسعه فردی و اجتماعی می‌شود. برخی تصور می‌کنند برای حفظ یک نظام فکری یا اجتماعی، کافی است یک هسته سخت وجود داشته باشد؛ درحالی‌که این هسته سخت زمانی شکل می‌گیرد که دایره فهم، تعامل و پذیرش ما توسعه پیدا کند.

غفاری با اشاره به تفاوت میان دشمنان مختلف و لزوم دقت در تعریف آن‌ها افزود: حتی دشمنان ما نیز شبیه هم نیستند و باید لایه‌لایه و دقیق شناخته شوند. ما باید واقعیت، موقعیت و مسئله را بشناسیم و سپس با توسعه خود، امکان دیگری‌پذیری را فراهم کنیم. به گفته وی، دیگری ناپذیری یک پرتگاه است؛ زیرا هرچه انسان خود را توسعه دهد و نسبت به دیگران گشوده‌تر باشد، در حقیقت قوی‌تر می‌شود.

وی ادامه داد: در آموزه‌های دینی نیز آمده است که کسی که اهل مشورت نیست، ضعیف می‌شود. قدرت واقعی در آن است که انسان بتواند با دیگران زندگی کند، یار بیشتری داشته باشد و مسائل را با گفت‌وگو و فهم مشترک پیش ببرد. ما باید بیاموزیم که چگونه مرزبندی داشته باشیم؛ اما درعین‌حال، گفت‌وگو را از دست ندهیم.

دکتر غفاری در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اینکه وقتی مسئله‌ای مشترک شکل می‌گیرد، دایره «خود» و «دیگری» دگرگون می‌شود، تصریح کرد: در شرایطی که یک ابر مسئله مانند جنگ یا تهدیدی بزرگ وجود دارد، مهم‌ترین مسئله انسان وطن و سرنوشت جمعی او می‌شود. اینجاست که باید اولویت شناسی و موقعیت‌شناسی را یاد بگیریم؛ زیرا بلوغ انسان در گرو آن است که بداند چه زمانی باید بر تفاوت‌ها و چه زمانی بر مشترکات تأکید کند.

او همچنین با اشاره به نقش تماشاگران فرهنگ مقاومت گفت: بسیاری از افراد نه در جبهه موافق‌اند و نه مخالف؛ این‌ها تماشاگران‌اند و باید مخاطب اصلی ما باشند. اگر می‌خواهیم فرهنگ مقاومت را گسترش دهیم، باید زبان گفت‌وگو با این گروه‌ها را پیدا کنیم و با اصلاح نگاه خود به «دیگری»، دامنه اثرگذاری را افزایش دهیم.

این نشست در پایان با تأکید بر ضرورت بازاندیشی در مفهوم «دیگری»، اهمیت گفت‌وگو، تقویت هویت جمعی و توسعه نگاه اجتماعی به موضوع مقاومت به کار خود پایان داد.

گفتنی است، سلسله‌نشست‌های «تالار گفتگو» باهدف طرح و واکاوی موضوعات مهم و اثرگذار در عرصه فرهنگ و اندیشه، در حرم مطهر رضوی برگزار می‌شود و می‌کوشد بستری برای تعامل اندیشمندان، پژوهشگران و علاقه‌مندان به مباحث فرهنگی، فراهم آورد.