تأملی بر نخستین نشانه خردمندی در کلام رضوی

به گزارش آستان‌نیوز، نخستین یادداشت به قلم خانم دکتر زهرا امی، دکترای فلسفه تطبیقی، به تبیین ویژگی «امید به خیر» اختصاص یافته است که در ادامه، می‌خوانید:

حضرت رضا (ع) در شمارش ویژگی‌های دهگانه عقل، نخستین خصلت را چنین برمی‌شمارند: «الْخَیْرُ مِنْهُ مَأْمُولٌ»؛ یعنی از انسان خردمند، امید خیر می‌رود.

خیر در معنای عام و کلی، همان کمال وجود است؛ کمالی که هر موجودی را از نیستی، نقص و عیب دور می‌سازد. اما وقتی این مفهوم در ساحت انسانی و به‌عنوان نشانه‌ای از کمال عقل مطرح می‌شود، دایره‌ای خاص‌تر می‌یابد. در اینجا خیر شامل افعالی است که انسان، به‌ویژه فرد مسلمان، با انتخاب، اراده و اختیار خود برای رسیدن به سعادت (که کمال وجودی اوست) انجام می‌دهد.

ورود به عالم تفکر سطح بالا

نکته کلیدی در این میان، مسئله انتخاب و اراده است. وقتی سخن از انتخاب به میان می‌آید، یعنی فرد میان چند فعل دست به مقایسه زده و یکی را بر دیگری ترجیح داده است. این فرآیندِ سنجش، ترجیح و انتخاب، نشان‌دهنده ورود به عالم استدلال، استنتاج و ارزیابی است؛ همان چیزی که در اصطلاح به آن تفکر سطح بالا می‌گوییم.

تفکر عمیق و معنادار

در این مرحله، ذهن با پرسش‌هایی بنیادی روبه‌رو می‌شود: خیر چیست؟ مصادیق آن کدام است؟ آیا خیر وابسته به موقعیت است؟ چگونه می‌توان به دیگری خیر رساند؟ و در هر شرایط، خیرِ من و دیگری در چیست؟

طرح این پرسش‌ها، تفکر را از نظر محتوا به سمتی عمیق و معنادار سوق می‌دهد.

بنابراین، اگر مسلمانی بخواهد به مرحله‌ای برسد که مردم به خیر او امیدوار باشند، ناگزیر است هم در روش تفکر در سطحی بالا بیندیشد و هم در محتوا تأملی عمیق داشته باشد. این نوع خردورزی، انسان را به مرحله‌ای از عقلانیت می‌رساند که در تمامی ابعاد زیست خود، خردمندانه انتخاب کند و از زندگی باری به هر جهت و بی‌هدف پرهیز کند. در واقع، خیرخواهی نه فقط یک صفت اخلاقی، بلکه خروجی یک دستگاه فکری دقیق و عقلانی است.