سعه صدر خردمندانه؛ راز پیوند عقل و تاب‌آوری در تعاملات اجتماعی

به گزارش آستان‌نیوز، در ادامه طرح علمی روابط عمومی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، یادداشت پیش‌رو به قلم حجت‌الاسلام دکتر علی انصاری بایگی، پژوهشگر این بنیاد، به تحلیل این فراز پرداخته است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید:

‌از عقلانیت تا دیگربینی در کلام امام رضا (ع)

در متون دینی وقتی سخن از عقلانیت نقل می‌شود، ذهن انسان به سوی قدرت تحلیل داده‌ها و توان استدلال حرکت می‌کند و چنین تصوری ایجاد می‌شود که عقل تنها در توان ذهنی خلاصه می‌شود. نگاه امام رضا (ع) این تصویر را گسترده‌تر می‌کند. عقل در این نگاه، نیرویی حاکم بر لایه‌های وجود انسان می‌شود و بر باور، نیت و رفتار تأثیر می‌گذارد. عقل زمانی در جایگاه واقعی خود قرار می‌گیرد که زندگی انسان را هدایت کند و از مرز ذهن عبور کند و در رفتار نمود یابد.

‌

نشانه‌ای رفتاری از عقل وجودی

امام رضا (ع) هنگام بیان ویژگی‌های صاحب عقل، به نشانه‌های رفتاری اشاره می‌کنند. یکی از این نشانه‌ها آن است که انسان عاقل از نیاز مردم دلتنگ نمی‌شود. این ویژگی ساده به نظر می‌رسد، اما در عمق خود حقیقتی بزرگ را نشان می‌دهد. انسانی که از مراجعه مردم ملول نمی‌شود، از مدار تنگ خودمحوری عبور می‌کند و به مرحله‌ای از رشد می‌رسد که ظرفیت وجودی او افزایش می‌یابد. چنین ظرفیتی، عقلانیت را از سطح نظری به عرصه عملی منتقل می‌کند.

‌

نیاز، حقیقت زندگی انسانی

زندگی انسانی در شبکه‌ای از نیاز‌های متقابل شکل می‌گیرد. هیچ انسانی از دیگران بی‌نیاز نمی‌شود و هیچ رابطه‌ای بدون نیاز شکل نمی‌گیرد. انسان وقتی این حقیقت را درک کند، مراجعه دیگران را مزاحمت تلقی نمی‌کند و در خواسته‌های طبیعی آنان تهدیدی نمی‌بیند. چنین فهمی زمینه رشد عقلانیت در انسان را ایجاد می‌کند.

‌

جلوه عقلانیت در محیط‌های اجتماعی

وقتی عقلانیت در وجود انسان ریشه پیدا کند، نگاه او به روابط انسانی تغییر می‌کند. انسان عاقل در برابر مراجعه مردم خسته نمی‌شود و از خواسته آنان دلگیر نمی‌شود. او حضور دیگران را فرصتی برای رشد می‌بیند و نه باری بر دوش خود.

در محیط سازمانی، انسانِ دارای عقلانیت از توقعات همکاران آزرده نمی‌شود. در فضای خانواده نیز این عقلانیت آرامش ایجاد می‌کند؛ همسر، پدر یا مادر عاقل از مسئولیت‌های طبیعی خانواده دل‌تنگ نمی‌شوند و حضور یک‌دیگر را نعمت می‌دانند. در سطح جامعه نیز انسان عاقل به جای تمرکز صرف بر مطالبات شخصی، سهم خود را در ساختن جامعه درمی‌یابد.

‌

جهالت و سقوط به دام خودبینی

در نقطه مقابل، کسی که عقلانیت درونی نداشته باشد، با کوچک‌ترین نیاز دیگران آزرده می‌شود. چنین انسانی می‌پندارد که جهان باید بدون درخواست به نفع او حرکت کند. این نگاه از جهالت درونی سرچشمه می‌گیرد که به معنای ناپختگی وجودی است. انسان گرفتار جهالت در نهایت در دام خودبینی سقوط می‌کند و از بلوغ اجتماعی دور می‌شود.

در حقیقت سخن امام رضا (ع) درباره اینکه انسان عاقل از مراجعه مردم دلتنگ نمی‌شود، تصویری دقیق و انسانی از عقلانیت ارائه می‌دهد. این نگاه نشان می‌دهد که عقلانیت واقعی در نحوه برخورد با روابط انسانی آشکار می‌شود. انسان عاقل از خود عبور می‌کند و جهان را با نگاهی باز و مهربان می‌بیند. چنین انسانی از نیاز دیگران نمی‌گریزد و با این رفتار، جلوه‌ای از عقلانیت وجودی را در زندگی روزمره نمایان می‌کند.

حجت‌الاسلام دکتر علی انصاری بایگی_ پژوهشگر بنیاد پزوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی