واکاوی وضعیت ادیان در خراسان عصر امام رضا (ع) و اعتبارسنجی تاریخی مناظرات مرو

به گزارش آستان‌نیوز، روابط عمومی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در نهمین ایستگاه از معرفی گنجینه‌های مکتوب خود در دهه کرامت، به سراغ اثری رفت که با نگاهی پژوهشی، به یکی از مهم‌ترین وقایع تاریخ اسلام یعنی مناظرات حضرت رضا (ع) پرداخته است.

این کتاب ضمن بررسی وضعیت سیاسی، اجتماعی و دینی ادیان طرف مناظره، به دنبال پاسخ به این پرسش کلیدی است که آیا بزرگان این ادیان در خراسان حضور داشتند یا از دیگر بلاد به مرو دعوت شدند؟ در ادامه، یادداشت اختصاصی دکتر محسن شرفایی، پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی، را در خصوص ابعاد محتوایی این کتاب، می‌خوانید:

خراسان پیش از ظهور اسلام و حتی مدت‌ها بعد از آن جایگاه ادیان و مذاهب گوناگونی بوده است. پیش از ظهور اسلام به‌ویژه در دوره ساسانی در خراسان بر خلاف نواحی مرکزی و غربی فلات ایران که خشونت و تعصب مذهبی در آنجا رواج داشت. پیروان ادیان زرتشت، مسیحیت، یهودیت، مانوی، مزدکیه و بودایی و پیروان سایر مذاهب در کنار یک‌دیگر زندگی می‌کردند و حتی به تبلیغ دین و آیین خود می‌پرداختند. مناظرات امام رضا (ع) با علمای سرشناس و معروف سایر ادیان که به امر مأمون در مرو انجام پذیرفت، یکی از مهم‌ترین وقایع فرهنگی و اجتماعی در زمان حضور امام (ع) در مرو است.

نویسندگان در این کتاب، ضمن بررسی وضعیت سیاسی و اجتماعی ادیان طرف مناظره امام رضا (ع) در مرو کوشیده‌اند که به این پرسش مهم و محوری این نوشتار که «آیا بزرگان ادیان در خراسان ساکن بوده یا از جای دیگری به مرو آورده شدند؟» پاسخ دهند. برای پاسخ به این پرسش سیر تحول ادیان مزبور از آغاز نشو و نما در ایران و سپس ورودشان به خراسان و تحولات آنها در سه سده نخستین اسلامی که اواخر آن مقارن با ایام حیات امام علی بن موسی رضا (ع) است، بررسی شد. برای انجام این امر در وهله اول از منابع تاریخی، جغرافیایی، ملل و نحل، تفاسیر و منابع روایی بهره گرفته‌ایم و در ادامه به آثاری که نویسندگان پارسی و عرب زبان و غربی نوشته‌اند، مراجعه کرده‌ایم.

 درباره مناظرات امام رضا (ع) تاکنون همایش‌ها زیادی برگزارشده و آثار زیادی نوشته شده است، اما مسئله اصلی که ما در این کتاب به آن پرداخته‌ایم و تاکنون کم‌تر به آن توجه شده، وثاقت تاریخی حضور ادیان در خراسان عصر امام رضا (ع) است، چراکه اکثر مناظرات در کتب روایی شیعه جمع‌آوری شده است. از این رو، مسئله اصلی این کتاب این است که آیا صاحب‌نظران و عالمان شرکت‌کننده در مناظرات مرو در خودِ خراسان حضور داشته‌اند یا به دستور مأمون از دیگر مناطق ممالک اسلامی به آنجا آمده‌اند. برای پی بردن به پاسخ این سؤال، وضعیت سیاسی و اجتماعی اقلیت‌های دینی در خراسان مورد واکاوی قرار گرفت و به عبارتی به وثاقت تاریخی ادیان شرکت کننده در مناظرات مرو اشاره شد.

 در مناظرات مرو پیروان ادیان زرتشت، یهودیت، مسیحیت، صابئین، و مانویان ـ که با عنوان زندیق از آنها نام‌برده شده است - شرکت داشته‌اند. از آن‌جا که برخی از محققان مسلمان، صابئین را همان بودائیان دانسته‌اند، در این کتاب به وضعیت بودائی‌ها در خراسان نیز پرداخته شده است. با توجه به مسله مطرح شده می‌توان گفت که فقط عالمان و صاحب‌نظران ادیان زرتشت و مسیحیت و مانویان در ایران از جمله خراسان حضور داشته‌اند و صاحب‌نظران سایر ادیان از خارج ایران به مناظرات مرو احضار شده بودند.

 گفتنی است، این کتاب در دو بخش تنظیم شده است؛ بخش اول به ترسیم حوزه جغرافیایی خراسان در سه قرن نخست هجری می‌پردازد و بخش دوم در ۶ فصل، وضعیت ادیان زرتشتی، یهودیت، مسیحیت، صابئین، بودایی و مانویت را واکاوی می‌کند. علاقه‌مندان برای تهیه این اثر می‌توانند به سامانه www.astanbook.ir مراجعه کنند.

دکتر محسن شرفایی _ پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی