پیروزی و شکست به سلامتِ روحیه و اراده جبهه حق گره خورده است

به گزارش آستان‌نیوز، حجت‌الاسلام نوری کوهبنانی با بازخوانی آیات مربوط به واقعه احد، تبیین می‌کند که چگونه ضعف‌های درونی می‌توانند بزرگ‌ترین حرکت‌های مقاومتی را با چالش مواجه کنند. مشروح این یادداشت را در ادامه می‌خوانید:

در منظومه معارف اسلامی، مقاومت از مفاهیم بنیادین و سرنوشت‌ساز به شمار می‌آید. مقاومت در معنای قرآنی آن، ایستادگی آگاهانه و پایدار در برابر ظلم، فشار، تهدید و انحراف است؛ ایستادگی‌ای که به حفظ هویت دینی، صیانت از کرامت انسانی و استقلال جامعه اسلامی می‌انجامد. با این حال، مقاومت نیز همچون هر پدیده انسانی و اجتماعی دیگر، ممکن است در معرض آسیب‌ها و آفت‌هایی قرار گیرد که اگر به‌درستی شناخته و درمان نشوند، می‌توانند روح استقامت را تضعیف کرده و جامعه را از مسیر پایداری دور سازند. از این رو، واکاوی آسیب‌های مقاومت در پرتو آیات قرآن کریم و تعالیم اهل‌بیت(ع)، گامی مهم در فهم عمیق‌تر این مفهوم و تقویت آن در حیات فردی و اجتماعی مسلمانان است.

قرآن کریم در کنار دعوت مکرر به صبر، استقامت و پایداری، به ظرافت از عواملی نیز سخن می‌گوید که می‌توانند این روحیه را از درون فرسوده سازند. نکته قابل توجه آن است که قرآن در تحلیل حرکت‌های مقاومتی، بیش از آنکه بر قدرت دشمنان بیرونی تمرکز کند، نگاه خود را متوجه آسیب‌های درونی می‌سازد؛ زیرا از منظر قرآن، بسیاری از شکست‌های بزرگ پیش از آنکه در میدان بیرونی رخ دهند، در درون انسان و جامعه شکل می‌گیرند.

نمونه روشن این نگاه در آیه‌ای است که پس از حادثه تلخ اُحد نازل شد؛ جایی که خداوند خطاب به مؤمنان فرمود: «وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنتُم مُّؤْمِنِينَ» (آل‌عمران: ۱۳۹).

این آیه در حقیقت نقشه راهی برای صیانت از روح مقاومت ارائه می‌دهد و به مهم‌ترین آفات درونی آن اشاره می‌کند:

۱- سستی و وهن اراده

نخستین آسیبی که قرآن از آن سخن می‌گوید، «وهن» یا سستی در اراده و روحیه است. وهن به معنای فرسایش تدریجی توان روحی و ارادی انسان است؛ حالتی که در آن انگیزه‌ها فروکش می‌کند و عزم استقامت به تدریج تضعیف می‌شود. قرآن در اینجا نمی‌گوید دشمن نیرومندتر است، بلکه هشدار می‌دهد که اگر سستی به دل‌ها راه یابد، حتی جامعه‌ای مؤمن نیز قدرت ایستادگی خود را از دست خواهد داد.در واقع، نخستین شکست‌ها در میدان دل رخ می‌دهد، نه در میدان نبرد. جامعه‌ای که در آغاز با شور ایمان و آرمان‌های بلند حرکت می‌کند، اگر گرفتار خستگی روحی، تردید یا اختلاف شود، انرژی مقاومت در آن فرو می‌نشیند. قرآن کریم این فرایند را با تعبیرهایی چون «وهن» و «فشل» بیان می‌کند و می‌فرماید:

«وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا» (انفال: ۴۶)؛ نزاع و سستی درونی، به فروپاشی توان مقاومت می‌انجامد.

از این منظر، سستی مقدمه تسلیم است. هنگامی که اراده ضعیف شود، انسان یا جامعه پیش از آن‌که شکست بخورد، به پذیرش وضع موجود تمایل پیدا می‌کند؛ گویی میدان مقاومت هنوز باقی است اما دل‌ها پیشاپیش آن را ترک کرده‌اند. در چنین شرایطی، دشمن بیرونی نیز بیش از آنکه بر قدرت خویش تکیه کند، بر همین تزلزل روحی حساب می‌کند.

از این رو، قرآن به‌روشنی نشان می‌دهد که بزرگ‌ترین تهدید برای یک حرکت مقاومتی نه محاصره اقتصادی است و نه قدرت نظامی دشمن، بلکه فرسودگی اراده و خاموش شدن شعله امید در دل‌هاست. دژهای بیرونی زمانی فرو می‌ریزند که پیش از آن، دژ درونی اراده ترک برداشته باشد.

۲. غلبه اندوه و یأس

دومین آفت درونی مقاومت، غلبه حزن و یأس است. قرآن در ادامه همان آیه می‌فرماید: «وَلَا تَحْزَنُوا»؛ اندوهگین نشوید. این نهی در شرایطی مطرح شد که مسلمانان پس از شکست ظاهری در اُحد، با موجی از غم، سرخوردگی و ناامیدی روبه‌رو بودند.

در نگاه قرآن، اندوه اگر از حد طبیعی خود فراتر رود، می‌تواند به سایه‌ای سنگین بر اراده انسان تبدیل شود. حزنِ مفرط، روحیه جمعی را تضعیف می‌کند، قدرت تصمیم‌گیری را کاهش می‌دهد و امید به آینده را کم‌رنگ می‌سازد. به تعبیر لطیف می‌توان گفت اندوهِ بی‌مهار، دزد خاموش اراده است؛ آرام و بی‌صدا در دل می‌نشیند و شجاعت را از درون می‌رباید.

قرآن با نهی از این حالت می‌کوشد دل‌های مؤمنان را از غبار یأس پاک کند تا افق آینده دوباره روشن شود. از همین رو، در همان آیه، پس از نهی از سستی و اندوه، حقیقتی امیدبخش را یادآور می‌شود:

«وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ»؛ شما برترید. این برتری، برتری ایمان و استقامت است؛ برتری‌ای که حتی در شرایط سخت نیز می‌تواند چراغ امید را در دل‌ها روشن نگه دارد.

۳. ضعف ایمان؛ ریشه مشترک آفات

بخش پایانی آیه، کلید فهم عمیق‌تر این آسیب‌هاست: «إِنْ كُنتُم مُّؤْمِنِينَ». قرآن با این تعبیر نشان می‌دهد که سستی و اندوه غالباً از ضعف ایمان سرچشمه می‌گیرند. ایمانِ استوار، سرچشمه نیروی روانی و معنوی برای تحمل دشواری‌هاست. هرچه ایمان عمیق‌تر باشد، قدرت مقاومت نیز افزون‌تر خواهد بود.

از این رو می‌توان گفت ضعف ایمان، ریشه بسیاری از آفات مقاومت است. هنگامی که ایمان دچار تزلزل شود، اراده نیز سست می‌شود، امید کاهش می‌یابد و انسان در برابر فشارها آسیب‌پذیرتر می‌شود. در مقابل، ایمان زنده و آگاهانه همان نیرویی است که انسان را در برابر سخت‌ترین شرایط پایدار نگه می‌دارد.

۴. از دست دادن روحیه برتری و خودباوری

از دیگر آفات مقاومت، از دست دادن احساس عزت و خودباوری است. قرآن با تعبیر «وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ» به مؤمنان یادآوری می‌کند که اگر بر ایمان و استقامت پایدار بمانند، دست برتر از آنِ آنان خواهد بود. این یادآوری در حقیقت بازسازی روحیه عزت در دل جامعه مؤمنان است.

جامعه‌ای که خود را شکست‌خورده بپندارد، پیش از آنکه در میدان عمل شکست بخورد، در ذهن و روان خویش شکست را پذیرفته است. از همین رو، قرآن همواره می‌کوشد روح عزت و اعتماد به وعده‌های الهی را در دل مؤمنان زنده نگه دارد.

۵. ترس از دشمن و سختی‌ها

یکی دیگر از آفات مهم مقاومت در منطق قرآن، ترس از قدرت‌های غیر الهی است. قرآن میان دو گونه ترس تمایز قائل می‌شود: ترس سازنده و ترس بازدارنده. ترس سازنده همان خشیت الهی است که انسان را به تقوا و مسئولیت‌پذیری سوق می‌دهد اما ترس بازدارنده، خوف از قدرت‌های ظاهری است که انسان را از ایستادگی در مسیر حق بازمی‌دارد.

قرآن کریم می‌فرماید: «فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنتُمْ مُؤْمِنِينَ»؛ اگر ایمان دارید از آنان مترسید و از من بترسید. در این بیان، ترس از دشمن نشانه خلأ توحیدی در دل انسان تلقی شده است؛ زیرا ایمان راستین دل را از سلطه قدرت‌های موهوم آزاد می‌کند.

از سوی دیگر، قرآن نشان می‌دهد که ایجاد ترس یکی از ابزارهای روانی جریان‌های باطل است: «إِنَّمَا ذَٰلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ»؛ این شیطان است که شما را از دوستان خود می‌ترساند. بدین ترتیب، ترس در نگاه قرآن تنها یک حالت روانی نیست، بلکه بخشی از نبرد روانی میان جبهه حق و باطل به شمار می‌آید.

در نهایت، مقاومت از منظر قرآن پیش از آنکه پدیده‌ای اجتماعی یا سیاسی باشد، حقیقتی درونی و ایمانی است. آسیب‌هایی هم‌چون سستی اراده، اندوه، ضعف ایمان، فقدان خودباوری و ترس، دژهای درونی انسان را تهدید می‌کنند. قرآن کریم با شناسایی این آفات، راه درمان را در پیوند عمیق میان «ایمان» و «استقامت» می‌داند؛ مسیری که پیمودن آن طبق آیات سوره فصلت و احقاف، آرامش، امید و پیروزی را در پی داشته و انسان را در برابر سهمگین‌ترین طوفان‌های حوادث، پابرجا و استوار می‌سازد.

حجت‌الاسلام والمسلمین نوری کوهبنانی _ مدیر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی

---- مهلا دانشمند