عید قربان؛ نسخه‌ای برای مهار خودخواهی در دنیای مصرف‌زده امروز

به گزارش آستان نیوز، هم‌زمان با فرارسیدن عید سعید قربان، در گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام‌والمسلمین قربانی، پژوهشگر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، به بررسی پیام‌ها و کارکردهای این عید بزرگ اسلامی در زندگی امروز پرداخته‌ایم؛ مشروح گفتگو را در ادامه می‌خوانید:

باتوجه‌به اینکه زندگی امروز با فشارهای روحی، مصرف‌گرایی و خودمحوری روبه‌روست، عید قربان در سطح فردی چه پیامی می‌تواند داشته باشد؟

عید قربان در حقیقت درسی عملی در سبک زندگی اسلامی برای کنترل خودمحوری و کشیدن ترمز خودخواهی است. قربانی یعنی کنارگذاشتن منِ محور. یعنی انسان بپذیرد همیشه حق با او و خواسته او نیست و رضایت الهی را بر میل‌های لحظه‌ای خود مقدم بدارد.

این عید همچنین تأکیدی بر کم‌کردن نیازهای مصنوعی و کنترل میل‌ها دارد و این پیام را منتقل می‌کند که مصرف نباید محور زندگی انسان باشد. قربانی، رشد معنوی از مسیر فداکاری آگاهانه است؛ یعنی انسان شجاعت آن را داشته باشد که برای اهداف بزرگ و الهی، حتی اگر مطابق راحتی و میل او نباشد، از خواسته‌های خود عبور کند.

ازسوی‌دیگر، عید قربان تقویت‌کننده همدلی و مسئولیت اجتماعی است. سنت تقسیم گوشت قربانی میان نیازمندان، به انسان یادآوری می‌کند که از خویش عبور کند و کسانی را ببیند که کمتر دیده می‌شوند.

اگر بخواهیم امروزی نگاه کنیم، عید قربان به کدام بحران مهم جامعه پاسخ می‌دهد؟

به نظرم عید قربان پاسخی به بحران‌هایی است که ریشه آن‌ها در خودمحوری، ترس از کمبود و فراموشی ارزش‌هاست.

یکی از مهم‌ترین این بحران‌ها، مصرف‌گرایی و نمایش محوری است. امروز در بسیاری از سبک‌های زندگی، ارزش انسان با خرید، مصرف و نمایش سنجیده می‌شود؛ درحالی‌که فرهنگ قربانی به انسان می‌گوید محور ارزش، ایثار و تقواست نه مصرف بیشتر.

از طرف دیگر، ما با بحران فردگرایی و خودمحوری هم روبه‌رو هستیم. فضای زندگی شهری و حتی الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی، من مرکزی را تقویت می‌کنند؛ اینکه همه چیز باید برای من باشد. اما عید قربان به انسان یاد می‌دهد بخشی از تعلقات و خواسته‌هایش را کنار بگذارد و آن را با یک ارزش بالاتر جایگزین کند.

کاهش همدلی و ازهم‌گسیختگی اجتماعی هم از دیگر بحران‌های جدی امروز است. روابط انسانی آرام‌آرام به روابطی معامله محور تبدیل شده و بسیاری از آدم‌ها کمتر یکدیگر را می‌بینند. سنت قربانی و تقسیم، یادآوری می‌کند که انسان نباید فقط برای خودش زندگی کند.

می‌شود برای این بحران‌ها مثال‌هایی ملموس و امروزی هم بیان کنید؟

بله؛ برای مثال در بحران مصرف‌گرایی، می‌توان به رقابت‌های افراطی برای خرید کالاهای لوکس یا نمایش سبک زندگی در فضای مجازی اشاره کرد؛ مسائلی که آرامش روانی انسان را از بین می‌برد.

در حوزه فردگرایی نیز نمونه‌هایی مانند بی‌تفاوتی نسبت به مشکلات اطرافیان، اولویت‌دادن دائمی به منافع شخصی یا کم‌رنگ‌شدن روحیه مشارکت اجتماعی را می‌توان دید.

در بخش کاهش همدلی هم شاهد کم‌رنگ‌شدن ارتباطات خانوادگی، افزایش تنهایی در زندگی شهری و بی‌تفاوتی نسبت به رنج دیگران هستیم.

حتی اضطراب دائمی درباره آینده اقتصادی، ترس از کم‌داشتن، خشم‌های کنترل‌نشده در فضای مجازی، حسادت نسبت به موفقیت دیگران و رقابت ناسالم نیز بخشی از بحران درونی انسان معاصر است که فرهنگ قربانی می‌تواند در اصلاح آن مؤثر باشد.

از دیدگاه شما مهم‌ترین پیام عید قربان برای زندگی امروز چیست؟

به نظرم مهم‌ترین پیام عید قربان برای انسان امروز، مهار «نفسِ میل‌محور» و بازگرداندن اولویت زندگی به ارزش‌ها و خداوند است؛ نه به خواسته‌های لحظه‌ای و ترس از کمبود.

چه تفاوتی میان قربانی واقعی و دلبستگی‌های بیهوده‌ای که انسان را از خدا دور می‌کند وجود دارد؟

تفاوت اصلی اینجاست که قربانی واقعی، میل انسان را در جهت خدا و ارزش‌های الهی تنظیم می‌کند؛ اما دلبستگی‌های بیهوده، خود میل را به معبود تبدیل کرده و انسان را اسیر خواسته‌هایش می‌کند.

به نظر شما چگونه می‌توان روح مواسات و همدلی عید قربان را در جامعه امروز زنده نگه داشت؟

برای زنده نگه‌داشتن روح همدلی، باید کمک‌های مقطعی را به همراهی مستمر تبدیل کنیم. همچنین کرامت‌محوری، شفافیت در فعالیت‌های خیرخواهانه، تقویت شبکه‌های محلی و آسان‌سازی مشارکت عمومی بسیار مهم است.

گاهی انسان‌ها بیش از کمک مالی، نیاز دارند دیده شوند و حرفشان شنیده شود. اگر فرهنگ شنیدن، احترام و همراهی در جامعه تقویت شود، روح واقعی عید قربان در زندگی مردم جاری خواهد شد.