آموزه‌های تربیتی شاهنامه فردوسی از منظر استادان دانشگاه بررسی شد

به گزارش آستان‌نیوز، نشست تخصصی آموزه‌ها و مسائل تربیتی در شاهنامه فردوسی به همت انجمن‌های علمی علوم تربیتی و ادبیات کودک واحد خواهران دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) و با حمایت معاونت فرهنگی این دانشگاه، برگزار شد.

دکتر حمید طبسی، پژوهشگر و استادیار دانشگاه، در این نشست با اشاره به اینکه شاهنامه تنها یک متن حماسی و روایتگر جنگ‌ها و نبرد‌ها نیست، اظهار کرد: بسیاری از مهم‌ترین آموزه‌های تربیتی، اخلاقی و اجتماعی را می‌توان در لایه‌های مختلف این اثر بزرگ ادبی مشاهده کرد؛ آموزه‌هایی که با وجود گذشت بیش از هزار سال همچنان برای انسان امروز کاربرد دارد.

منافع ملی بر خواسته‌های فردی مقدم است

وی در تشریح یکی از مهم‌ترین آموزه‌های تربیتی شاهنامه به ماجرای اختلاف میان خاندان‌های پهلوانی ایران بر سر جانشینی کیکاووس اشاره کرد و گفت: پس از کیکاووس، گروهی از پهلوانان خاندان گشواد و گشوادان از پادشاهی کیخسرو حمایت می‌کردند و در مقابل، خاندان نوذریان به رهبری طوس و گستهم معتقد بودند فریبرز، فرزند کیکاووس، باید به پادشاهی برسد.

طبسی افزود: این اختلاف تا جایی پیش می‌رود که کشور در آستانه یک جنگ داخلی قرار می‌گیرد، اما طوس به عنوان فرمانده سپاه ایران با درک پیامد‌های این نزاع به این نتیجه می‌رسد که درگیری داخلی تنها دشمنان ایران را شاد خواهد کرد.

وی با استناد به ابیات شاهنامه اظهار کرد: طوس با خود می‌اندیشد که اگر جنگی میان ایرانیان رخ دهد، کینه‌ای ماندگار در کشور شکل خواهد گرفت و تنها افراسیاب و تورانیان از آن سود خواهند برد. به همین دلیل از خواسته خود عقب‌نشینی می‌کند و پادشاهی کیخسرو را می‌پذیرد.

این پژوهشگر حوزه ادبیات فارسی، ادامه داد: فردوسی در این بخش از شاهنامه به زیبایی نشان می‌دهد که منافع ملی باید بر خواسته‌ها و اختلافات فردی و گروهی مقدم باشد؛ موضوعی که همچنان برای جوامع امروز اهمیت فراوانی دارد.

گذشت و مدارا در رفتار کیخسرو

وی با اشاره به رفتار کیخسرو پس از انتخاب به عنوان پادشاه ایران اظهار کرد: یکی از جلوه‌های برجسته تربیتی شاهنامه در واکنش کیخسرو به مخالفان خود نمایان می‌شود. طوس که تا پیش از این از مخالفان پادشاهی او بود، پس از انتخاب کیخسرو نزد وی می‌آید و ضمن تبریک، از مخالفت‌های گذشته خود عذرخواهی می‌کند.

طبسی افزود: کیخسرو نه تنها او را سرزنش نمی‌کند، بلکه می‌گوید حمایت تو از فریبرز امری طبیعی بوده است؛ زیرا او نیز از خاندان پادشاهی محسوب می‌شد. حتی زمانی که طوس درفش کاویانی را تحویل می‌دهد و تصور می‌کند جایگاه فرماندهی سپاه را از دست خواهد داد، کیخسرو بار دیگر این مسئولیت را به او می‌سپارد.

وی خاطرنشان کرد: این رفتار نمادی از سعه صدر، مدارا، گذشت و شایسته‌سالاری در مدیریت است و می‌تواند الگویی ارزشمند برای مدیران و مسئولان در عرصه‌های مختلف باشد.

شاهکار ادبی هرگز کهنه نمی‌شود

این استادیار دانشگاه با اشاره به ماندگاری شاهنامه در طول قرن‌ها گفت: یکی از ویژگی‌های آثار بزرگ ادبی این است که محدود به زمان خود نمی‌مانند. بسیاری از آثار ادبی تنها در عصر خود مخاطب دارند، اما شاهکار‌هایی مانند شاهنامه، گلستان، بوستان، مثنوی و رباعیات خیام در طول تاریخ زنده می‌مانند؛ زیرا با مسائل بنیادین انسان سروکار دارند.

وی اظهار کرد: شاهنامه از جمله آثاری است که همچنان می‌تواند برای انسان معاصر پیام داشته باشد و به همین دلیل در شمار برجسته‌ترین آثار ادبی جهان قرار می‌گیرد.

شاهنامه فراتر از یک کتاب حماسی است

در ادامه این نشست، دکتر حمیدرضا نویدی‌مهر، مدیر گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه امام رضا (ع)، با تاکید بر جایگاه ممتاز شاهنامه در میان حماسه‌های جهان اظهار کرد: تصور رایج این است که شاهنامه صرفا کتاب جنگ و نبرد است، در حالی که این اثر مجموعه‌ای گسترده از آموزه‌های اخلاقی، فرهنگی، اجتماعی و تربیتی را در خود جای داده است.

وی افزود: در میان حماسه‌های بزرگ جهان کمتر اثری را می‌توان یافت که به اندازه شاهنامه دارای مفاهیم حکمی، اخلاقی و تربیتی باشد و همین ویژگی یکی از مهم‌ترین عوامل برتری حماسه ملی ایران نسبت به بسیاری از حماسه‌های دیگر جهان است.

مدیرگروه ادبیات و زبان فارسی دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) ادامه داد: آموزه‌های شاهنامه محدود به جغرافیای ایران نیست و جنبه‌ای جهان‌شمول دارد. بسیاری از اندیشمندان غیرایرانی نیز بر این باور بوده‌اند که شاهنامه تنها متعلق به ایران نیست، بلکه اثری متعلق به همه بشریت است.

شاهنامه گفتمان‌ساز و فرهنگ‌آفرین است

نویدی‌مهر با اشاره به نقش تاریخی شاهنامه در جامعه ایرانی گفت: این اثر در طول تاریخ صرفا یک متن ادبی نبوده، بلکه به عنوان یک گفتمان فرهنگی و تربیتی در سطوح مختلف جامعه ایرانی، نقش‌آفرینی کرده است.

وی افزود: بسیاری از مفاهیم مربوط به هویت ایرانی، اخلاق اجتماعی، مسئولیت‌پذیری، جوانمردی، وفاداری و خردورزی در بستر شاهنامه منتقل شده و همین مسئله سبب شده است که این اثر همچنان در زندگی فرهنگی ایرانیان، حضور فعال داشته باشد.

آموزه‌های اخلاقی شاهنامه همچنان کاربرد دارد

نویدی‌مهر با اشاره به برخی مفاهیم اخلاقی مطرح شده در شاهنامه اظهار کرد: فردوسی در قالب ابیات کوتاه، مفاهیمی عمیق را بیان می‌کند؛ مفاهیمی مانند دادگری، نیکی، عاقبت‌اندیشی، مهربانی با دیگر موجودات و پرهیز از آزار دیگران که همچنان در زندگی امروز کاربرد دارد.

وی افزود: فردوسی حتی در مواجهه با کوچک‌ترین موجودات نیز بر رعایت اخلاق تاکید می‌کند و همین نگاه نشان می‌دهد که شاهنامه صرفا روایت پهلوانی نیست، بلکه کتابی برای تربیت انسان است.

انس با شاهنامه زمینه‌ساز رشد فرهنگی نسل جوان است

مدیرگروه ادبیات و زبان فارسی دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت آشنایی نسل جوان با شاهنامه تاکید کرد و گفت: مطالعه آثار بزرگی مانند شاهنامه، گلستان و بوستان نه تنها موجب آشنایی با میراث فرهنگی ایران می‌شود، بلکه بر شیوه سخن گفتن، نگارش، تفکر و رشد شخصیت افراد نیز تاثیر مستقیم دارد.

وی اظهار کرد: گسترش دایره واژگان، تقویت قدرت بیان و افزایش توان تحلیل از جمله دستاورد‌های مهم انس با متون فاخر ادبی است و به همین دلیل، باید زمینه آشنایی بیشتر دانشجویان و نوجوانان با این آثار فراهم شود.

در پایان این نشست، حاضران درباره ابعاد مختلف شخصیت‌های شاهنامه، ریشه‌های تاریخی برخی قهرمانان این اثر، تاثیر نظام‌های تربیتی بر شکل‌گیری شخصیت‌هایی مانند رستم و اسفندیار و ظرفیت‌های آموزشی شاهنامه به گفت‌و‌گو پرداختند.