مباهله و رهاورد‌های فرهنگی و اجتماعی آن

وی با اشاره به ماجرای گفت‌وگوی پیامبر اکرم (ص) با مسیحیان نجران، مباهله را الگویی برای پرهیز از مجادلات فرسایشی، تقویت هم‌زیستی دینی و تحکیم وحدت میان مسلمانان دانسته است. متن این یادداشت را در ادامه می‌خوانید:

هیئت نمایندگی مسیحیان نجران در حدود سال ششم هجری وارد مدینه شد و در مسجدالنبی به حضور پیامبر اکرم (ص) رسید. رفتار پیامبر (ص) با این هیئت، از همان آغاز، جلوه‌ای از احترام به پیروان دیگر ادیان الهی بود؛ چنان‌که آن حضرت اجازه دادند آنان آیین عبادی خود را در مسجد برگزار کنند و صحابه را از ایجاد مزاحمت برای آنان بازداشتند.

گفت‌و‌گو‌های پیامبر (ص) با مسیحیان نجران درباره حضرت عیسی (ع) و سرنوشت ایشان، به دلیل تفاوت‌های اعتقادی دو طرف، به مجادله کشیده شد. پذیرش این حقیقت برای مسیحیان نجران که قرن‌ها بر آموزه الوهیت یا فرزند خدا بودن حضرت عیسی (ع) تربیت شده بودند، آسان نبود.

ازاین‌رو، گفت‌و‌گو‌ها به مرحله‌ای رسید که فضای اختلاف و مخاصمه بر آن حاکم شد.

در چنین شرایطی، خداوند راهکار مباهله را نازل فرمود و پیامبر (ص) مأمور شد کسانی را که پس از روشن‌شدن حقیقت همچنان بر مجادله اصرار می‌ورزند، به مباهله دعوت کند. هنگامی که مسیحیان نجران مشاهده کردند رسول خدا (ص) تنها با حضرت علی (ع)، حضرت فاطمه (س)، امام حسن (ع) و امام حسین (ع) برای مباهله حاضر شده‌اند، از انجام آن منصرف شدند و درخواست معافیت کردند.

این واقعه، افزون بر اثبات حقانیت پیامبر اکرم (ص)، رهاورد‌های مهم فرهنگی و اجتماعی نیز به همراه دارد.

نخستین رهاورد مباهله، تثبیت جایگاه امامت و ولایت اهل‌بیت (ع) است؛ جایگاهی که در یکی از مهم‌ترین رخداد‌های تاریخ اسلام به نمایش گذاشته شد.

دومین پیام این واقعه، پرهیز از مجادله‌های خصومت‌زا و محاجه‌های بی‌ثمر است. قرآن کریم در آیات متعدد، مؤمنان را از گرفتار شدن در نزاع‌های فرسایشی بازداشته و بر دعوت حکیمانه تأکید کرده است. چنان‌که پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «پرهیزکارترین مردم کسی است که مجادله را ترک کند، هرچند حق با او باشد.» همچنین امام صادق (ع) ستیزه‌جویی در امور دینی را موجب بیماری دل‌ها دانسته‌اند.

نکته مهم دیگر آن است که در ادامه آیات مباهله، خداوند اهل کتاب را به «کلمه سواء» و محور‌های مشترک فرامی‌خواند: «بیایید بر سخنی مشترک میان خود توافق کنیم.» این آموزه نشان می‌دهد که قرآن کریم پس از پایان مجادله، راه تفاهم و همدلی را بر محور مشترکات دینی پیش روی پیروان ادیان الهی قرار می‌دهد.

رفتار پیامبر (ص) با مسیحیان نجران نیز الگویی ارزشمند برای بهره‌مندی از فضا‌های مشترک دینی و احترام متقابل میان پیروان ادیان است.

همان‌گونه که آن حضرت اجازه دادند مسیحیان عبادت خود را در مسجد مدینه برگزار کنند، امروز نیز می‌توان از ظرفیت‌های مشترک برای تقویت هم‌زیستی و تفاهم بهره گرفت.

ازسوی‌دیگر، آیات قرآن بر ظرفیت اتحاد و همکاری همه مؤمنان و صالحان برای مقابله با ظلم و فساد تأکید دارد.

این همگرایی می‌تواند در حل مشکلات و دفاع از انسان‌های تحت ستم نقش‌آفرین باشد.

امروز نیز پیام مباهله برای جهان اسلام زنده و راه‌گشاست؛ درحالی‌که مسلمانان از مشترکات فراوانی برخوردارند، گاه بخشی از توان فکری و فرهنگی آنان صرف اختلافات و مجادله‌هایی می‌شود که سودی برای جامعه اسلامی ندارد.

آموزه مباهله یادآور آن است که باید به‌جای دامن‌زدن به اختلاف‌ها، بر مشترکات تکیه کرد، برای حل مسائل واقعی جوامع اسلامی کوشید و به ریسمان الهی چنگ زد.

براین‌اساس، مباهله تنها یک رخداد تاریخی نیست، بلکه الگویی ماندگار برای کاهش منازعات، تقویت همدلی، بهره‌گیری از ظرفیت‌های مشترک دینی و حرکت به‌سوی وحدت و پیشرفت امت اسلامی است.