مردم داری امام حسن (ع) سرچشمه همدلی و مواسات در جامعه اسلامی است

شناخت ابعاد گوناگون زندگانی ائمه اطهار (ع) همواره چراغ راهی برای عبور از بحران‌های پیچیده تاریخ بوده است. در این میان، دوران امامت دومین پیشوای شیعیان، حضرت امام حسن مجتبی (ع)، سرشار از اسرار شگفتی‌ساز و الگو‌های بی‌بدیل در مدیریت بحران‌های اجتماعی و سیاسی است؛ دورانی که در آن، صبر و حلم الهی با شجاعتی بی‌نظیر درآمیخت تا کیان اسلام نوپا از گزند حوادث و توطئه‌ها مصون بماند.

تحلیل دقیق این سیره متعالی، فراتر از یک بازخوانی تاریخی، کلید واژگشایی از معادلات امروز جهان اسلام و جبهه مقاومت است. در سالروز شهادت مظلومانه کریم اهل‌بیت (ع)، به سراغ یکی از کارشناسان حوزه و دانشگاه رفته‌ایم تا در گفت‌وگویی نسبت میان سیره مجتبوی و اقتضائات امروز جامعه اسلامی را بررسی کنیم. در ادامه، مشروح این گفت‌و‌گو با حجت‌الاسلام والمسلمین صادق گلزاده، استاد حوزه و دانشگاه و سخنران حرم مطهر رضوی، پیش روی شماست.

‌

دو وجه ولایت علوی

حجت‌الاسلام گلزاده در ابتدا با تبیین جایگاه رفیع امامین همام در هدایت امت تشریح می‌کند: زندگی امام حسن مجتبی (ع) سرشار از اسرار شگفتی‌ها و مدیریت بحران در شرایط غبارآلود جامعه آن روزگار است. حقیقت این است که امام حسن و امام حسین (ع) دو وجه ولایت علوی و امامت اهل‌بیت (ع) هستند. پیامبر اکرم (ص) در روایتی مشهور و متواتر که در منابع فریقین ذکر شده می‌فرمایند: «الحَسَنُ و الحُسَینُ إمامانِ قاما أو قَعَدا»؛ حسن و حسین هر دو امام هستند، خواه قیام کنند و خواه صلح نمایند (بحارالانوار، جلد ۴۳، صفحه ۲۹۱). معنا و مفهوم عمیق این فرمایش پیامبر اعظم (ص) این است که اگر امام حسین (ع) نیز در زمان امام حسن (ع) حضور داشت، دقیقاً همان رفتار و نرمش قهرمانانه را در پیش می‌گرفت و اگر امام حسن (ع) در زمان یزید زیست می‌کرد، حماسه خونین عاشورا را رقم می‌زد. این دو بزرگوار برای هدفی واحد که همان تعالی اسلام، پاسداری از دستاورد‌های بعثت نبوی و مبارزه با ظلم بود، از روش‌های گوناگون ظلم‌ستیزی بهره بردند.

ایشان اضافه می‌کند: تحلیل دقیق سیره امام مجتبی (ع) نشان می‌دهد که ما در رفتار سیاسی ایشان، حفظ شیرازه تشیع، توسعه اسلام، گسترش معارف الهی و رسواسازی چهره کریه معاویه و معاویه‌صفتان را در اوج می‌بینیم. این بخش از سیره امام مجتبی (ع) امروزه در تقابل با استکبار جهانی و صهیونیست‌ها فوق‌العاده به کار امت اسلامی می‌آید. از سوی دیگر، کربلای امام حسین (ع) و مبارزه قهرمانانه شهدای کربلا از زاویه‌ای دیگر مکمل این مسیر است. جریان امامت حاکم بر هر دو این سیره‌هاست و به ما می‌آموزد که در مواجهه با جبهه باطل، نیازمند بهره‌گیری هوشمندانه از تمامی ظرفیت‌ها هستیم.

‌تداوم جریان امامت

این کارشناس دینی با پیوند میان سیره تاریخی و اقتضائات معاصر تبیین می‌کند: امروز در مبارزه با استکبار و صهیونیزم جهانی، وقتی از میادین مختلف سخن می‌گوییم، منظورمان هم‌افزایی‌های راهبردی و همه‌جانبه است. هم‌افزایی راهبردی یعنی میدان رزم، میدان دیپلماسی، میدان حضور مردمی در خیابان‌ها، میدان فضای مجازی، میدان تاب‌آوری ملی، و میدان معیشت و اقتصاد، همگی باید در یک راستا عمل کنند. تمام این میادین گوناگون در طریق صراط مستقیم و تحت فرمان امام واحد حرکت می‌کنند. در عصر حاضر، این امتداد جریان امامت را در وجود شریف امام المسلمین، نائب‌الحجه و ولی امر امت اسلامی، آیت‌الله العظمی امام سید مجتبی حسینی خامنه‌ای مشاهده می‌کنیم که همان خامنه‌ای شهید جوان است؛ این دو، همان خمینی کبیر هستند و این سه، امتداد جریان امامت در عصر ما به شمار می‌روند. این پیوستگی نشان می‌دهد که چگونه سیره سیاسی امام مجتبی (ع) در تار و پود تصمیم‌گیری‌های کلان جبهه مقاومت جاری است.

او تصریح می‌کند: الگوگیری از تجربه تاریخی امام مجتبی (ع) به عنوان سیره معصوم، کارآمدی فوق‌العاده‌ای برای امروز ما دارد. در این مسیر، باید برخاست و با تکیه بر آیات الهی و روایات ائمه طاهرین (ع) و آموزه‌های جاودان نهج‌البلاغه، در برابر زیاده‌خواهی‌های دشمنان ایستادگی کرد. نهج‌البلاغه شریف در خطبه‌های گوناگون ما را به هوشیاری در برابر فتنه‌ها فرا می‌خواند و سیره امام حسن (ع) تجسم عینی این هوشیاری در برابر نفاق اموی بود.

‌تجلی کرامت مجتبوی سخنران حرم مطهر رضوی با گریز به ابعاد اخلاقی و اجتماعی سیره دومین پیشوای شیعیان خاطرنشان می‌سازد: جلوه برجسته دیگر در سیره امام مجتبی (ع)، اخلاق بی‌نظیر و مهمان‌نوازی کریمانه ایشان است. امروز طرح ملی و معنوی ایران همدل، جلوه‌ای از همان همدلی و مواساتی است که در جبهه مقاومت و در میان مردم شریف ایران اسلامی مشاهده می‌کنیم. این نوع از ایثار و مهمان‌نوازی که مردم از آسایش خود می‌کاهند تا به هم‌کیشان، همرزمان و هم‌وطنان خود یاری برسانند، ریشه در مکتب اهل‌بیت (ع) دارد. به عنوان نمونه، صرفه‌جویی مردم در مصرف انرژی برای اینکه هم‌وطنان مقاوم در مناطق گرمسیر جنوب کشور بتوانند شرایط بهتری داشته باشند و مقاومت خود را ادامه دهند، نمونه‌ای عینی از این تجارب ارزشمند اخلاقی است که از سیره امام مجتبی (ع) الگوبرداری شده است.

حجت‌الاسلام گلزاده با بیان اینکه نگاه تکمیلی سیدالشهدا (ع) به این حقیقت اخلاقی نیز بسیار راهگشاست؛ توضیح می‌دهد: آنجا که امام حسین (ع) در روایتی ارزشمند می‌فرمایند: «إنَّ حَوائِجَ النّاسِ إلَیکُم مِن نِعَمِ اللهِ عَلَیکُم فَلا تَمَلُّوا النِّعَمَ»؛ همانا نیاز‌های مردم به شما، از نعمت‌های الهی بر شماست؛ پس از این نعمت‌ها خسته و ملول نشوید (بحارالانوار، جلد ۷۴، صفحه ۲۰۵). این فرمایش گهربار، تکلیف الهی ما را در قبال نیازمندان و جبهه مقاومت مشخص می‌کند؛ تکلیفی که باید با کرامت و بدون منت انجام پذیرد و این همان جوهره اصلی حرکت‌های همدلانه در جامعه اسلامی است.

‌روش‌شناسی اخلاقی در مواجهه با فریب‌خوردگان

این کارشناس مذهبی با تحلیل رفتار روان‌شناختی امام حسن (ع) در برابر دشمنان توضیح می‌دهد: یکی دیگر از جلوه‌های شگفت‌انگیز سیره متعالی امام مجتبی (ع)، رفتار پشیمان‌کننده و هدایت‌گر ایشان در مواجهه با فریب‌خوردگان دستگاه تبلیغاتی دشمن است. در تاریخ آمده است که مردی از شام تحت تأثیر تبلیغات مسموم معاویه به مدینه آمد و با دیدن امام مجتبی (ع) شروع به جسارت و ناسزاگویی کرد. یاران حضرت با مشاهده این صحنه خواستند او را تنبیه کنند، اما امام با حرم بی نظیر خود، مانع شدند. پس از پایان سخنان مرد شامی، امام با تبسمی مهربانانه به او فرمودند که به نظر می‌رسد در این شهر غریب هستی و اگر نیاز به مسکن، غذا یا مرکب داری، ما همگی را برایت فراهم می‌کنیم. برخورد کریمانه امام مجتبی (ع) چنان تأثیر عمیقی بر روح و جان آن مرد گذاشت که او را دگرگون ساخت. مرد شامی که انتظار برخورد تند داشت، از این همه بزرگواری و کرامت شگفت‌زده و چنان شرمنده شد که به تعبیر عامیانه نزدیک بود از خجالت در زمین فرو رود. او شمشیر خود را که به قصد دشمنی بسته بود، بر زمین گذاشت و اقرار کرد که تا پیش از این، شما و پدرتان مبغوض‌ترین خلق نزد من بودید، اما اکنون محبوب‌ترین انسان‌ها در نظرم هستید. این سیره اخلاقی به ما می‌آموزد که چگونه با سعه صدر و حلم می‌توان توطئه‌های روانی دشمن را خنثی کرد و فریب‌خوردگان را به آغوش حق بازگرداند.

‌پیوند بندگی خالصانه و شجاعت بی‌بدیل

این استاد حوزه و دانشگاه در مورد ابعاد عبادی و حماسی زندگی حضرت تشریح می‌کند: عبادت خالصانه و بندگی بی‌نظیر، تقید به اعمال عبادی، دعا، تلاوت مستمر قرآن و یتیم‌نوازی از دیگر ویژگی‌های برجسته سیره امام مجتبی (ع) است. در کنار این معنویت عمیق، شجاعت بسیار بالای امام مجتبی (ع) در میدان‌های نبرد خیره‌کننده است. ایشان در جنگ جمل و صفین در رکاب امیرالمؤمنین (ع) شجاعت‌های بی‌نظیری از خود نشان دادند. اگر در دوران امامت خویش تن به صلح ظاهری دادند، به دلیل بی‌وفایی و سستی یاران و کوفیان بود، نه هراس از نبرد؛ چرا که ایشان ابتدا شجاعانه ایستادند و جنگیدند، اما پیمان‌شکنی همراهان، مسیر را به سمت آن مذاکره و صلح تحمیلی سوق داد تا اصل اسلام حفظ شود. امتداد این شجاعت و حماسه را در فرزندان و یادگاران حضرت همچون حضرت قاسم بن الحسن (ع) می‌بینیم که در کربلا و در پشتیبانی از عموی بزرگوارشان، حضرت اباعبدالله الحسین (ع)، غوغا کردند و حماسه‌ای جاویدان آفریدند.

حجت‌الاسلام گلزاده در پایان تصریح می‌کند: تمامی کمالات نبوی، فاطمی و علوی یک‌جا در وجود مبارک امام مجتبی (ع) جمع شده بود و آن حضرت نمونه کامل انسان متعالی و نسخه تکثیر شده زهرای مرضیه (س)، امیرالمؤمنین (ع) و رسول گرامی اسلام (ص) بودند. دلبستگی و تبعیت از این سیره نورانی، امروز وظیفه همه مسلمانان اعم از شیعه و سنی و تمامی آزادی‌خواهان جهان است؛ چرا که این سیره، الگویی جامع برای عبودیت، بندگی و ایستادگی در برابر ظلم است.