کارکرد‌ها و آثار عزاداری در سیره امام رضا علیه‌السلام

اشاره: عزاداری ریشه در تاریخ و فرهنگ اسلامی دارد و در سیره و سبک زندگی اهل بیت (ع) بار‌ها موردتأکید قرار گرفته است. برپایی مجالس عزاداری به‌ویژه برای امام حسین (ع) باهدف بیان و تبیین معارف اهل‌بیت (ع) در طول تاریخ الهام‌بخش ارزش‌هایی چون: صبر، جوانمردی، ایثار، جهاد در راه خدا، قیام در برابر ظلم و شجاعت و فداکاری بوده و روح تعاون، اتحاد و نهضت در مقابل طاغوت را به ملت‌ها آموخته و به پاسداری از ارزش‌های دینی و سنت‌های نبوی و در نهایت شکوفایی تمدن بزرگ اسلامی کمک کرده است.

ائمه علیهم‌السلام، با اشکال مختلفی یاد و نام حادثه کربلا و قیام اباعبدالله الحسین را زنده نگه داشته و با برپایی و اقامه عزا و سوگواری برای آن حضرت (ع) در راه بقای مکتب تشیع و حفظ ارزش‌های ناب اسلامی کوشیده‌اند.

در این میان امام رضا (ع) را باید مبدع و مبتکر اقامه عزای حسینی در دهه اول محرم برشمرد چرا که آن حضرت (ع) در راستای مبارزه و ایستادگی در برابر کفر و الحاد و همچنین خنثی‌سازی جنگ نرمی که مأمون به راه انداخته بود از روش‌های گوناگونی برای احیای ارزش‌های اسلامی و حفظ و بقای مکتب اهل‌بیت (ع) بهره می‌جستند که یکی از آن روش‌ها اقامه عزا و سوگواری برای امام حسین و یادآوری مصائب اهل‌بیت (ع) در کربلا بود.

ائمه (ع) با شروع ماه محرم، ایام سوگواری و حزن اهل‌بیت (ع) برای سرور و سالار شهیدان (ع) را آغاز می‌کردند و بازنده نگه‌داشتن یاد و خاطره جان‌سوز کربلا، اسلام واقعی را به مردم معرفی می‌کردند.

در این زمینه امام رضا علیه‌السلام درباره حالات پدر بزرگوارشان امام کاظم (ع) در هنگام ورود به ماه محرم می‌فرمایند: کانَ اَبی اِذا دَخَلَ شَهْرُ الْمُحَرَّمِ لا یُری ضاحِکاً وَ کانَتِ الْکِاَّبَةُ تَغْلِبُ عَلَیْهِ حَتّی یَمْضِیَ مِنْهُ عَشْرَةُ اَیّامٍ، فَاِذا کانَ الْیَوْمُ العْاشِرُ کانَ ذلِکَ الْیَوْمُ یَوْمَ مُصیبَتِهِ وَ حُزْنِهِ وَ بُکائِهِ و یَقُولُ هُوَ الیَومُ الَّذی قُتِلَ فیهِ الحُسَینُ صلی‌اللهُ علیه؛ روش پدرم چنان بود که هرگاه وارد ماه محرم می‌شدیم، خندان دیده نمی‌شد و غم بر او غلبه می‌یافت تا آن که ۱۰ روز از محرم می‌گذشت، پس هنگامی که روز دهم می‌رسید، آن روز، روز مصیبت، غم و گریه پدرم بود و می‌فرمود: این همان روزی است که حسین که درود خداوند بر او باد در آن روز کشته شد. (۱)

روضه‌خوانی امام رضا علیه‌السلام

عظمت مصائب و فضیلت و آثار عزاداری برای امام حسین (ع) و بزرگداشت خاطره جان‌سوز عاشورا و کربلا آنگاه اهمیت پیدا می‌کند که از زبان خود ائمه (ع) بیان می‌شود. در این میان بیانات امام رضا علیه‌السلام خطاب به ابن شبیب با موضوع ویژگی‌ها و خصوصیات ماه محرم و همچنین فضیلت زیارت و عزاداری برای امام حسین (ع) یکی از نورانی‌ترین روایات در این زمینه است.

امام رضا (ع) در این سخنان خطاب به ابن شبیب می‌فرماید: ای پسر شبیب به‌راستی محرم همان ماهی است که اهل جاهلیت در زمان گذشته ظلم و قتال را به‌خاطر احترامش در آن حرام می‌دانستند و این امت نه حرمت این ماه را نگه نداشتند و نه حرمت پیغمبرش را.

در این ماه ذریه او را کشتند و زنانش را اسیر کردند و اموالش را غارت کردند. خدا هرگز این گناه آنها را نیامرزد.

ای پسر شبیب اگر برای چیزی گریه خواهی کرد برای حسین (ع) گریه کن که چون گوسفند سرش را بریدند و هجده نفر از خاندانش با او کشته شدند که روی زمین مانندی نداشتند و آسمانه‌ای هفت‏گانه و زمین برای کشتن او گریستند و چهارهزار فرشته برای یاری‌اش به زمین آمدند و دیدند کشته شده و بر سر قبرش ژولیده و خاک‌آلود باشند تا قائم (ع) ظهور کند و یاری‌اش کند و شعار آنها یا لثارات الحسین است.

ای پسر شبیب پدرم از پدرش از جدش برایم باز گفت که چون جدم حسین (ع) کشته شد آسمان خون و خاک سرخ بارید.

ای پسر شبیب اگر بر حسین گریه کنی تا اشک بر گونه‌هایت روان شود خدا هر گناهی کردی از خرد و درشت و کم‌وبیش بیامرزد.

ای پسر شبیب اگر خواهی خدا را ملاقات کنی در حالیکه برتو هیچ گناهی نباشد حسین را زیارت کن.

ای پسر شبیب اگر خواهی در غرفه‌های ساخته بهشت با پیغمبر و اهل‌بیتش ساکن شوی بر قاتلان حسین لعن کن.

ای پسر شبیب اگر خواهی ثواب شهیدان با حسین را دریابی هر وقت بیادش افتادی بگو کاش با آنها بودم و به رستگاری عظیم می‌رسیدم.

ای پسر شبیب اگر خواهی با ما در درجات بلند بهشت باشی برای حزن ما محزون باش و برای شادی ما شادباش و ملازم ولایت ما باش و اگر مردی سنگی را دوست دارد با آن خدا روز قیامت محشورش کند. (۲)

فرازهای عاشورایی

ائمه (ع) جدای از بیانات رسمی در قضیه کربلا و محرم همواره با فعل و تقریر خویش نیز به بزرگداشت این حادثه عظیم پرداخته و به روش‌های گوناگون برای زنده نگه‌داشتن قیام اباعبدالله (ع) تلاش کرده‌اند که تجلیل امام رضا (ع) از دعبل به‌خاطر مرثیه‌سرایی برای امام حسین (ع) از این جمله است. دعبل بن علی خزاعی (۱۴۸-۲۴۶ق)، شاعر قرن دوم و سوم هجری است. او از اصحاب امام کاظم (ع) و امام رضا (ع) بوده و محضر امام جواد (ع) را نیز درک کرده است. (۳)

او در زمان حضور امام رضا (ع) در مرو به حضور ایشان رسید. زمانی که به خراسان آمد، قصیده تائیه خود را سروده بود و آن را برای امام رضا (ع) خواند و مورد تحسین و تشویق آن حضرت (ع) قرار گرفت.

وی در این قصیده به مدح اهل‌بیت (ع) پرداخته و ظلم و ستم‌هایی که در حق ایشان شده را گوشزد نموده است.

در روایت آمده است که دعبل اشعار دردآلود خویش را با صدای بلند می‌خواند و امام رضا (ع) به‌شدت می‌گریستند تا اینکه به این بیت رسید: حق ایشان (عترت) را در دست‌های خائنان دیگر مشاهده می‌کنم درحالی‌که به تاراج می‌رود و بین غاصبان بیگانه تقسیم می‌شود، درصورتی‌که دست این مظلومان از حق خود تهی مانده است. امام رضا (ع) در اینجا به سخن درآمده و فرمودند: راست گفتی ای خزاعی.

دعبل همچنان شعر خود را ادامه داد و به فرازهای عاشورایی دیگری رسید: سرهای خاندان پیامبر بریده و خون‌آلود است و گله‌های آل زیاد آسوده می‌چرند. حرمت حریم پیامبر (ص) دریده و اهل حرمش به اسارت درآمده و آل زیاد حجله‌های سرور می‌آرایند.

فغان و درد، هنگامی که خون بنی‌هاشم به‌ناحق ریخته می‌شود، درحالی‌که دست‌های آنان تهی از حربه و بسته است.

در این هنگام امام رضا (ع) درحالی‌که کف دو دستش را می‌چرخاندند و زیرورو می‌کردند، فرمودند: آری چنین است، به‌راستی که دست‌های ما بسته است!

دعبل باز هم ادامه داد: ای دیدگان اشک‌بار! در اندوه آن عزیزان اشک ببار که اکنون هنگام آن است در این ماتم جانکاه سیلاب اشک را روانه کنی. همواره در طول زندگی از هراس دشمنان اهل‌بیت نیاسوده‌ام، اما امید من این است که پس از مرگ در سایه شفاعت اهل‌بیت (ع) از عذاب در امان باشیم). ۴ سپس امام رضا (ع) رو به دعبل فرمودند: خداوند تو را از فزع اکبر که قیامت است در امان دارد.

امروزه عزادارى و برپایی مجالس تعزیه به عنوان یکى از آموزه‏هاى مهم و راستین، از نسلی به نسل‏ دیگر منتقل می‌شود و به دلیل قالب و محتوا، به بهترین راه براى تعلیم‌وتربیت نسل جدید و آشنایى آنان با سیره و سبک زندگی اهل‏بیت(ع) تبدیل شده و عامل وحدت و مایه انسجام و همدلی برای ملت‌ها در طول تاریخ گردیده و سرمنشأ تحولات عظیم و عمیقی در سرنوشت ملت‌ها شده است.