‏سیدالساجدین (ع) با سلاح دعا و تبیین، نهضت عاشورا را از تحریف نجات داد

در این میان، امام علی بن الحسین (ع)، با اتخاذ راهبردی چندجانبه، نه تنها پیام سرخ عاشورا را از تحریف مصون داشت، بلکه با بهره‌گیری از زبان دعا و تربیت نخبگان، جریانی نوین در کالبد جامعه اسلامی دمید.

شناخت ابعاد شخصیتی زین‌العابدین (ع) فراتر از یک سوگواری ساده، نیازمند بازخوانی دقیق کنشگری‌های ایشان در حوزه‌های اجتماعی و معرفتی است.

در سالروز شهادت این امام همام، برای بررسی دقیق‌تر این میراث ارزشمند، پای صحبت‌های حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر ناصر رفیعی نشستیم تا، ابعاد پنهان زندگی و سیره سیاسی و عبادی ایشان را بازخوانی کنیم. در ادامه مشروح این گفت‌و‌گو را می‌خوانید:

‏احیای خون خدا در رگ‌های تاریخ

دوران ۳۵ ساله امامت حضرت سجاد (ع) پس از واقعه کربلا، یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ تشیع محسوب می‌شود که با رسالتی عظیم همراه بود.

دکتر رفیعی با اشاره به ضرورت زنده نگه داشتن پیام عاشورا توسط امام چهارم خاطرنشان می‌کند: واقعه عاشورا در چند ساعت در سرزمین عراق به ظاهر پایان یافت، اما تداوم این نهضت نیازمند پیام‌رسانی بود که این وظیفه بر عهده سیدالساجدین (ع) و حضرت زینب (س) قرار گرفت.

ایشان در طول بیش از سه دهه، به اشکال مختلف از جمله گریه‌های هدفمند، مظلومیت امام حسین (ع) را فریاد زدند. هرگاه برای ایشان آب یا غذا می‌آوردند، با یادآوری لب تشنه و شکم گرسنه پدر بزرگوارشان، وجدان جامعه را بیدار می‌کردند.

این رفتار‌ها نه از روی بی‌تابی شخصی، بلکه یک کنش سیاسی برای رسوا کردن دستگاه اموی بود تا دنیا بفهمد، حسین بن علی (ع)، مظلومانه به شهادت رسیده است.

ایشان در ادامه، به خطبه تاریخی امام (ع) در شام اشاره کرده و می‌گوید: حضرت در منبر دمشق با معرفی دقیق تبار خود از مکه و منا تا پیامبر (ص) و علی (ع)، تمام عوامل شناخت را به کار گرفتند. ایشان با بیان عباراتی همچون «من فرزند کسی هستم که در کربلا تشنه شهید شد»، روضه‌خوانی را به ابزاری برای ماندگاری عاشورا تبدیل کردند. این خطبه‌ها در واقع بازسازی هویت شیعی در قلب دشمن بود.

‏نیایش ابزاری برای تبیین معارف الهی

دومین نقش کلیدی امام سجاد (ع) در دوران امامتشان، استفاده از قالب دعا و مناجات برای انتقال عمیق‌ترین مفاهیم توحیدی و اخلاقی بود.

این کارشناس مذهبی با تبیین جایگاه صحیفه سجادیه می‌افزاید: امام (ع) در دورانی که امکان سخنرانی آزادانه وجود نداشت، معارف اسلامی را در قالب دعا به مردم آموزش دادند. زیارت امین‌الله که از معتبرترین زیارات است، یادگار ایشان در کنار قبر مخفی امیرالمؤمنین (ع) است.

ابوحمزه ثمالی نقل می‌کند که امام چگونه در مسجد کوفه با حالی معنوی مناجات می‌کردند که گویا در و دیوار با ایشان هم‌نوا می‌شدند. این دعا‌ها تنها راز و نیاز نبود، بلکه یک دوره کامل عقاید و اخلاق بود.

دکتر رفیعی با نقل خاطره‌ای از اهمیت جهانی این آثار یادآور می‌شود: مرحوم آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی نسخه‌ای از صحیفه سجادیه را برای طنطاوی، دانشمند الازهر مصر فرستاد. او در پاسخ نوشت که‌ای کاش این کتاب زودتر به دست من می‌رسید تا در جوانی شرحی بر آن می‌نوشتم.

این کتاب که امام خمینی (ره) نیز در وصیت‌نامه خود از آن یاد کرده‌اند، پیوند میان خلق و خالق را به زیباترین شکل ترسیم می‌کند. مناجات‌های پانزده‌گانه و دعای مکارم‌الاخلاق، گنجینه‌هایی هستند که هر کدام برای نیازی از نیاز‌های بشر، از طلب باران تا حقوق متقابل افراد، راهکار ارائه می‌دهند.

‏کادرسازی هوشمندانه در خفقان اموی

تربیت شاگرد و کادرسازی برای آینده جهان اسلام، سومین محور فعالیت‌های امام چهارم بود که به شیوه‌ای خاص، دنبال می‌شد.

ایشان با تبیین تفاوت روش‌های آموزشی ائمه (ع) توضیح می‌دهد: تربیت شاگرد گاهی به صورت عمومی و انبوه است، مانند زمان امام صادق (ع)، اما گاهی شرایط اجازه تجمع نمی‌دهد و باید به سمت کادرسازی رفت.

امام سجاد (ع) در آن فضای خفقان، افرادی مانند ابوخالد کابلی و ابوحمزه ثمالی را تربیت کردند. ابوخالد که ابتدا در شناخت امام دچار تردید بود، با هدایت حضرت به حقانیت ایشان پی برد. امام در دیداری با او، ضمن برشمردن نام دوازده امام، بر فضیلت منتظران ظهور در عصر غیبت تاکید کردند و فرمودند کسانی که در زمان غیبت بر امامت پایبند بمانند، از مردم تمام زمان‌ها برترند، چرا که با وجود عدم رویت امام، به او ایمان دارند.

دکتر رفیعی در بخش دیگری از سخنان خود، به پیوند ایرانیان با امام سجاد (ع) اشاره کرده و می‌گوید: بر اساس نقل مشهور بزرگانی، چون شیخ مفید، مادر ایشان شهربانو، دختر یزدگردبود که این مایه افتخار ما ایرانیان است.

البته باید توجه داشت که طبق مستندات تاریخی، ایشان در کربلا حضور نداشتند و در مدینه از دنیا رفته بودند.

شناخت درست مکتب اهل‌بیت (ع) و پرهیز از مطالب جعلی و خرافی، وظیفه‌ای است که امروز بر عهده ماست تا سیره واقعی این بزرگواران را درک کنیم.

پنج شاخصه کلیدی برای سنجش ایمان واقعی

در ادامه، این کارشناس تاریخ اسلام، به تبیین یکی از احادیث راهبردی امام سجاد (ع) درباره ویژگی‌های مومن واقعی پرداخت.

ایشان با قرائت حدیث «علامات المؤمن خمس»، خاطرنشان می‌کند: امام فرمودند مومن پنج نشانه دارد که در واقع ترازوی سنجش ادعا‌های ماست. نخستین نشانه، «الورع فی الخلوه» یا همان تقوا در تنهایی است. هنر آن است که انسان وقتی هیچ ناظری جز خدا ندارد، خود را کنترل کند. دومین نشانه، «الصدقه فی القله» است؛ یعنی بخشش در زمان تنگدستی. قرآن کریم در سوره انسان (دهر) نیز به همین ویژگی خاندان پیامبر اشاره دارد که در عین نیاز، طعام خود را به مسکین و یتیم و اسیر دادند: «انما نطعمکم لوجه الله».

دکتر رفیعی، در پایان، می‌افزاید: «الصبر عند المصیبه» یا پایداری در سختی‌ها، سومین نشانه است. چهارمین مورد، «الصدق عند الخوف» است؛ یعنی راستگویی در جایی که بیان حقیقت ممکن است به منافع مادی یا شخصی انسان آسیب بزند و در نهایت، «الحلم عند الغضب»، یا بردباری در هنگام خشم است.

این پنج ویژگی، منشور اخلاقی امام سجاد (ع) برای ساختن یک جامعه مؤمن و مقاوم است که اگر در زندگی امروز ما جاری شود، بسیاری از گره‌های اجتماعی و فردی، گشوده خواهد شد.