هنر متعهد، پیشران تمدن‌سازی در اندیشه حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای (رضوان‌الله تعالی علیه)

به گزارش آستان‌نیوز، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر داود رنجبران، عضو هیئت علمی دانشگاه هنر ایران، در نشست مجازی «هنر به مثابه مسئله راهبردی» که به همت دبیرخانه مکتب هنر رضوی مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی و با همکاری دانشگاه بین‌المللی سوره و دانشگاه هنر ایران برگزار شد، در سخنانی با عنوان «الگوی نظام‌مند هنر متعهد و تمدن‌ساز در اندیشه حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای (رضوان‌الله تعالی علیه)» به تبیین ابعاد نظری نگاه رهبر شهید به هنر پرداخت.

وی در ابتدای سخنان خود با تسلیت شهادت حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای(رضوان‌الله تعالی علیه)، اظهار کرد: شاید حجاب معاصرت هنوز اجازه ندهد همه ابعاد شخصیت ایشان به‌درستی شناخته شود، اما با گذر زمان جامعیت فکری و نگاه تمدنی ایشان بیش از پیش آشکار خواهد شد. تشییع باشکوه ایشان نیز نشان داد که رهبر شهید(رحمت الله علیه) تنها بدرقه نشد، بلکه اندیشه و شخصیتش در میان مردم تکثیر شد.

رنجبران با اشاره به جامعیت علمی رهبر شهید، افزود: پس از شهادت شهید آیت‌الله مطهری، هنگامی که از حضرت امام خمینی (رضوان‌الله تعالی علیه) پرسیده شد جامعه علمی و دانشگاهی برای بهره‌گیری از معارف اسلامی به چه کسی مراجعه کند، ایشان حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای(رضوان‌الله تعالی علیه) را به‌عنوان شخصیتی جامع معرفی کردند؛ شخصیتی که هنوز بسیاری از ابعاد علمی و معرفتی او نیازمند بازخوانی و پژوهش است.

وی با بیان اینکه مبنای این پژوهش، تحلیل محتوای حدود ۴۰۰ واژه و مفهوم به‌کاررفته در بیانات رهبر شهید(رحمت الله علیه) درباره هنر بوده است، گفت: حاصل این پژوهش نشان می‌دهد می‌توان از منظومه فکری ایشان الگویی منسجم برای هنر متعهد استخراج کرد؛ الگویی که بر هشت محور اصلی استوار است و نگاهی تمدنی به مقوله هنر دارد.

عضو هیئت علمی دانشگاه هنر ایران با تأکید بر اینکه مهم‌ترین ویژگی این منظومه، «نگاه تمدن‌ساز» به هنر است، تصریح کرد: بسیاری از مباحث فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و حتی فقهی در اندیشه حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای(رضوان‌الله تعالی علیه) زمانی معنای واقعی خود را پیدا می‌کنند که از منظر تمدن‌سازی به آنها نگریسته شود، نه صرفاً از زاویه مسائل فردی یا مقطعی.

وی با اشاره به مباحث فقهی رهبر شهید(رحمت الله علیه) درباره موسیقی، اظهار کرد: ایشان در درس خارج فقه خود طی ده‌ها جلسه و با بررسی صدها روایت، مسئله موسیقی را با رویکردی تمدنی تحلیل کردند. در این نگاه، موضوع تنها حکم فردی موسیقی نیست، بلکه نقش آن در ساخت آینده جامعه و تمدن اسلامی مورد توجه قرار می‌گیرد.

رنجبران افزود: رهبر شهید(رحمت الله علیه) با استناد به دیدگاه حضرت امام خمینی(رضوان‌الله تعالی علیه) توضیح می‌دهند که ممکن است یک اثر موسیقایی، در بستر جمهوری اسلامی دارای کارکردی مشروع و سازنده باشد، اما همان اثر در نظام طاغوت به دلیل کارکرد تمدنی متفاوت، حکم دیگری پیدا کند؛ زیرا ملاک، تأثیر آن در مسیر شکل‌گیری جامعه و تمدن است.

وی با تشریح محورهای اصلی الگوی نظام‌مند هنر متعهد، گفت: این منظومه شامل مبانی وجودشناختی هنر، انسان‌شناسی، ارزش‌شناسی، غایت‌شناسی، سازوکارهای اثرگذاری هنر، ساحت‌های عینی هنر، کارکردهای فرهنگی و اجتماعی و در نهایت پیشرانی تمدنی هنر است.

عضو هیئت علمی دانشگاه هنر ایران ادامه داد: در اندیشه حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای(رضوان‌الله تعالی علیه)، هنر ودیعه‌ای الهی و نعمتی بزرگ است و هنرمند نیز امانت‌دار این نعمت به شمار می‌رود. از همین رو هنر تنها یک مهارت یا ابزار سرگرمی نیست، بلکه رسالتی الهی و اجتماعی بر دوش دارد.

وی هنر را زبانی نافذ برای انتقال حقیقت دانست و گفت: از نگاه رهبر شهید(رحمت الله علیه)، هنر به دلیل هماهنگی با فطرت انسان، مستقیماً بر دل و جان مخاطب اثر می‌گذارد و ماندگارترین شیوه انتقال اندیشه‌هاست. همچنین اصالت اثر هنری تنها به محتوا محدود نمی‌شود، بلکه قالب زیبا نیز در تأثیرگذاری آن نقشی اساسی دارد.

رنجبران با اشاره به انسان‌شناسی هنر در اندیشه رهبر شهید(رحمت الله علیه)، اظهار کرد: هنر از مهم‌ترین عوامل تربیت، هدایت و تعالی انسان است؛ استعدادها را شکوفا می‌کند، مسئولیت اجتماعی هنرمند را شکل می‌دهد و زمینه رشد معنوی و اخلاقی جامعه را فراهم می‌سازد.

وی با تأکید بر اینکه رهبر شهید(رحمت الله علیه) با نظریه «هنر برای هنر» موافق نبودند، افزود: ایشان بارها تصریح کرده‌اند که «هنر برای هدف است». هنر باید در خدمت حقیقت، عدالت، کرامت انسانی، ظلم‌ستیزی، ایثار، مقاومت و تعالی انسان قرار گیرد و رسالت اجتماعی خود را ایفا کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه هنر ایران خاطرنشان کرد: در این منظومه، هنر از مسیر نفوذ در دل‌ها، تبیین حقیقت، معرفی الگوهای صحیح، پالایش فرهنگ عمومی و تربیت انسان، زمینه شکل‌گیری جامعه‌ای متعالی را فراهم می‌کند و همین فرآیند در نهایت به تمدن‌سازی منجر می‌شود.

وی با بیان اینکه رهبر شهید(رحمت الله علیه) همه شاخه‌های هنری را مورد توجه قرار داده‌اند، گفت: در بیانات ایشان درباره سینما، تئاتر، شعر، ادبیات، موسیقی، معماری، هنرهای تجسمی، خوشنویسی و حتی تلاوت قرآن، می‌توان اصول مشترکی را مشاهده کرد که همگی در راستای تعالی انسان و جامعه تعریف شده‌اند.

رنجبران، هنر را مهم‌ترین ابزار قدرت نرم جمهوری اسلامی دانست و افزود: هنر افزون بر حفظ حافظه تاریخی، هویت فرهنگی و جامعه‌پذیری، مهم‌ترین ظرفیت برای معرفی تمدن ایرانی ـ اسلامی به جهان است و می‌تواند ارزش‌های انسانی را در مقیاسی جهانی گسترش دهد.

وی با اشاره به نقش هنر در شناخت تمدن‌های گذشته، اظهار کرد: امروز نیز آنچه تمدن‌های بزرگ را به نسل‌های بعد معرفی می‌کند، بیش از هر چیز آثار هنری، معماری، نقاشی، خوشنویسی و دیگر جلوه‌های فرهنگی آن‌هاست؛ از همین رو هنر در روایت تمدن نقش بی‌بدیلی دارد.

عضو هیئت علمی دانشگاه هنر ایران تأکید کرد: از نگاه حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای(رضوان‌الله تعالی علیه)، هنر تنها روایت‌گر تمدن نیست، بلکه خود در شکل‌گیری تمدن نقش پیشران دارد؛ زیرا تمدن زمانی شکل می‌گیرد که انسان‌های صالح و فرهنگ‌ساز تربیت شوند و هنر یکی از مهم‌ترین ابزارهای تحقق این هدف است.

وی با اشاره به اهتمام رهبر شهید(رحمت الله علیه) نسبت به همه عرصه‌های هنری، گفت: توجه ویژه ایشان حتی در حفظ صنایع دستی نیز نمود داشت؛ چنانکه بر استفاده از زیلو در حسینیه امام خمینی(رضوان‌الله تعالی علیه) اصرار داشتند تا این هنر اصیل ایرانی فراموش نشود و تولیدکنندگان آن مورد حمایت قرار گیرند.

رنجبران افزود: توجه دقیق حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای(رضوان‌الله تعالی علیه) به سینما، موسیقی، ادبیات، هنرهای تجسمی و دیگر شاخه‌های هنری نشان می‌دهد که ایشان هنر را رسانه‌ای راهبردی برای ساخت آینده جامعه و تمدن اسلامی می‌دانستند.

وی در پایان تصریح کرد: نگاه رهبر شهید(رحمت الله علیه) به هنر، نگاهی صرفاً فرهنگی یا هنری نبود، بلکه نگاهی تمدنی و آینده‌نگر بود؛ نگاهی که می‌تواند همچنان مبنای سیاست‌گذاری فرهنگی و هنری جمهوری اسلامی و مسیر حرکت به سوی تمدن نوین اسلامی باشد.