اربعین؛ تجلی حقیقت‌جویی در امتداد خورشید ولایت

‌راز اختصاص اربعین به امام حسین (ع) و فلسفه بیداری

حجت‌الاسلام رفیعی با اشاره به جایگاه ویژه حضرت اباعبدالله الحسین (ع) در آموزه‌های اسلامی توضیح می‌دهد: در سراسر تاریخ انبیاء و معصومین، مناسکی تحت عنوان اربعین تنها برای امام حسین (ع) وارد شده است و حتی برای پیامبر اکرم (ص) با وجود مقام والایشان چنین مناسبتی وجود ندارد. این امر نشان‌دهنده لزوم تجلیل، تکریم و یادآوری مداوم حادثه عاشورا برای زنده ماندن اصل اسلام است. هدف اصلی از قیام حسینی و شهادت ایشان، نجات جامعه از جهالت و سرگردانی گمراهی بوده است. چنان‌که در فرازی از زیارت اربعین صراحتاً به این حقیقت اشاره شده و آمده است: بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَحَیْرَةِ الضَّلَالَهِ. واژه استنقاذ به معنای نجات دادن فرد در حال غرق شدن است و این تعبیر نشان می‌دهد امام حسین (ع) جامعه‌ای را که در چاه غفلت و جهل فرو رفته بود، نجات داد. به همین دلیل در سیره معصومین تأکید ویژه‌ای بر زنده نگه داشتن نام و یاد امام حسین (ع) شده است تا مشعل هدایت جامعه روشن بماند.

‌همراهی با جریان حق در منطق قرآن

این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه با تحلیل مفهوم معیت و همراهی با اولیای الهی بیان می‌کند: در فراز‌های گوناگون زیارت‌نامه‌ها از جمله زیارت اربعین، جامعه ایمانی همواره اعلام می‌دارد که در کنار اولیای الهی است و از جبهه مقابل آنان بیزاری می‌جوید. این مفهوم که از آن به معیت تعبیر می‌شود، یک اصل اساسی در اندیشه قرآنی است. خداوند متعال در آیه ۱۱۹ سوره توبه، مؤمنان را به همراهی با صادقین فراخوانده و می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَکُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ». همچنین در آیه ۶۹ سوره نساء جایگاه کسانی که از خدا و رسول اطاعت می‌کنند و همراهی با آنان را برمی‌گزینند، به زیبایی ترسیم شده است: «فَأُولَئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِینَ وَحَسُنَ أُولَئِکَ رَفِیقًا».

ایشان یادآور می‌شود: پیامبر گرامی اسلام (ص) نیز در پاسخ به پرسش فردی درباره چگونگی آمادگی برای قیامت، معیار اصلی را محبت و همراهی واقعی با اهل‌بیت (ع) دانستند و فرمودند: الْمَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ (منبع: الأمالی صدوق، ص ۶۰۹) این روایات به روشنی اثبات می‌کنند که همراهی فکری و عملی با پاکان، انسان را در مسیر سعادت ابدی قرار می‌دهد.

دکتر رفیعی با اشاره به اینکه همراهی با حق آزمونی مستمر در تقاطع منافع دنیوی و ارزش‌های اخروی است، خاطرنشان می‌سازد: در تاریخ نقل شده وقتی فردی ثروتمند به خادم امام صادق (ع) پیشنهاد داد در ازای واگذاری موقعیتش ثروتش را به او بدهد، تبیین امام درباره جایگاه اخروی همراهان اهل‌بیت (ع) باعث شد خادم از این پیشنهاد مادی بگذرد. در نمونه‌ای دیگر، ربیعه خادم پیامبر (ص) نیز پس از سال‌ها خدمت، به جای امتیازات دنیوی، تنها همراهی با ایشان در بهشت را درخواست کرد. این رویداد‌ها اثبات می‌کند که هوشمندی حقیقی، ترجیح دادن معیت با حق بر تمایلات زودگذر دنیوی است.

خطر طیف سوم و عافیت‌طلبی در برهه‌های حساس

این کارشناس تاریخ اسلام با دسته‌بندی رفتار گروه‌های مختلف مردم در حادثه کربلا یادآور می‌شود: انسان‌ها در مواجهه با جبهه‌بندی‌های بزرگ تاریخی به سه دسته تقسیم می‌شوند. دسته اول کسانی هستند که تا پای جان در کنار حق می‌مانند و دسته دوم کسانی هستند که علناً در جبهه باطل قرار می‌گیرند. اما نگران‌کننده‌ترین و خطرناک‌ترین گروه، طیف سوم یعنی افراد بی‌تفاوت و عافیت‌طلب هستند. کسانی که نه در سپاه باطل شمشیر می‌زنند و نه حاضرند از حق دفاع کنند، دچار انحراف عمیقی شده‌اند. نمونه بارز این افراد در تاریخ، اشخاصی مانند عبیدالله بن حر جوفی یا هرثمه بن سلیم بودند که با وجود آگاهی از حقانیت امام حسین (ع) و حتی یادآوری پیش‌گویی‌های امیرالمؤمنین (ع) درباره کربلا، از یاری امام شانه خالی کردند و بی‌طرفی را برگزیدند. این تفکر که انسان در برابر ظلم و استکبار سکوت کند و خود را برکنار نگه دارد، با روح آموزه‌های اهل‌بیت (ع) ناسازگار است.

‌مسئولیت‌پذیری اجتماعی و پرهیز از بی‌طرفی

حجت‌الاسلام رفیعی با تطبیق الگو‌های تاریخی بر مسائل روز جامعه تصریح می‌نماید: معیت و همراهی با امام، نیازمند پرداخت هزینه و پذیرش مسئولیت‌های اجتماعی است و نمی‌توان با ادعای دوستی اهل‌بیت (ع)، نسبت به رنج انسان‌ها، ظلم‌های جهانی و نسل‌کشی مظلومان بی‌تفاوت بود. یاران واقعی امام حسین (ع) در شب عاشورا با وجود مجاز بودن برای رفتن، ایستادگی را انتخاب کردند. آنان ماندن در کنار ولایت را بر عافیت دنیا ترجیح دادند، زیرا می‌دانستند که دفاع از حق، نیازمند ثبات قدم است. اگر کسی مدعی همراهی با مکتب حسینی است، باید در برابر مجرمان و ستمگران موضع مشخص داشته باشد و نمی‌تواند به بهانه محافظه‌کاری از نصرت مظلومان دست بکشد. راه حسینی، راه حضور فعال در صحنه و دفاع از کرامت انسانی است.

‌معیار‌های سنجش رفاقت و همنشینی در آموزه‌های وحیانی

این استاد حوزه و دانشگاه با استناد به سیره انبیای الهی در خصوص اهمیت انتخاب همراهان در زندگی توضیح می‌دهد: در آموزه‌های توحیدی، نشست و برخاست با افراد باید بر اساس معیار‌های الهی باشد. در الکافی از حضرت عیسی (ع) نقل شده است که در پاسخ به حواریون درباره ویژگی‌های بهترین همنشین فرمودند: «مَنْ یُذَکِّرُکُمُ اللَّهَ رُؤْیَتُهُ، وَیَزِیدُ فِی عِلْمِکُمْ مَنْطِقُهُ، وَیُرَغِّبُکُمْ فِی الْآخِرَةِ عَمَلُهُ» یعنی با کسی همنشینی کنید که دیدنش شما را به یاد خدا بیندازد، سخن گفتنش بر دانش شما بیفزاید و رفتارش شما را به یاد آخرت بیندازد. قرآن کریم نیز در توصیف همراهان واقعی پیامبر (ص) در آیه ۲۹ سوره فتح می‌فرماید: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ». همراهی واقعی با جریان وحی مستلزم صلابت در برابر دشمنان، مهربانی با مؤمنان و پیوستگی در عبادت و بندگی است.

‌جلوه‌های خدمت صادقانه و تجلی همدلی امت

ایشان با تأکید بر ابعاد فرامذهبی و انسانی این حماسه بزرگ بیان می‌کند: جذبه حسینی تمام مرز‌های جغرافیایی و تفاوت‌های ظاهری را فرو ریخته است. حضور اندیشمندان و دلدادگانی از ادیان و مذاهب گوناگون، از متفکران مسیحی تا برادران اهل‌سنت که در مواکب به زائران خدمت می‌کنند، گواهی روشن بر عالم‌گیر بودن این پیام است. در مسیر زیارت، صحنه‌های تکان‌دهنده‌ای از ایثار خالصانه به چشم می‌خورد؛ از میزبانی ساده افرادی که تمام دارایی کوچک خود را در طبق اخلاص می‌گذارند تا کودکانی که با کوچک‌ترین ابزار‌ها سعی در آرامش بخشیدن به زائران دارند. این ایثار بی‌نظیر نشان می‌دهد که حب‌الحسین نقطه‌ای برای پیوند همه آزادگان عالم و تمرینی برای زیست اخلاقی و همگرایی جامعه بشری است.

‌تجلی عشق حسینی و راز جاودانگی اربعین

دکتر رفیعی در جمع بندی و با اشاره به گزارش‌های تاریخی و متون کهن درباره روز اربعین اظهار می‌دارد: بر اساس گزارش‌های معتبر تاریخی از جمله نوشته‌های ابوریحان بیرونی در کتاب الاثار الباقیه که متعلق به هزار سال پیش است، روز بیستم صفر سال ۶۱ هجری قمری روزی است که سر مبارک حضرت سیدالشهدا (ع) به پیکر مطهرشان پیوند خورد و دفن شد. امروز پس از قرن‌ها، حضور میلیونی زائران در مسیر اربعین با وجود گرمای شدید و سختی‌های راه، نشان‌دهنده زنده بودن این عشق در دل‌های مردم است. جلوه‌های بی‌نظیر ایثار و خدمت‌رسانی صادقانه مردم در این مسیر بدون هیچ چشم‌داشت مادی، ثابت می‌کند که اربعین به نماد جهانی همدلی، معرفت و آزادگی تبدیل شده است. این حرکت عظیم، بشریت را به سوی آینده‌ای روشن و مبتنی بر عدالت و حقیقت رهنمون می‌کند.